रविवार, ५ सप्टेंबर, २०२१

निसर्गप्रेमाचा धडा देणारे – खाडे गुरूजी

 (शिक्षक दिन विशेष -३  मोतीराम दगडू खाडे गुरूजी)

शालेय जीवनात स्मरणात राहील, असा मार मी एकदाच खाल्ला. खाडे गुरूजींचा. गुरूजींचे शिकवणे अप्रतिम होते. एकदा त्यांचे वणव्यासंदर्भातील धडा शिकवणे ऐकून मला वणवा कसा असतो, ते पाहण्याची इच्छा निर्माण झाली. मी वणवा पेटवला. मोठे नुकसान झाले. मात्र वणवा पेटवण्याची शिक्षा म्हणून मारताना खाडे गुरूजींनी निसर्गाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांनी दिलेल्या मारामुळे पाठीवर वळ उठले होते. ते वळ मिटले. मात्र त्या माराने लावलेले वळण कायम राहिले. आपल्या मारातून निसर्गप्रेमाचा अभ्यासक्रमबाह्य धडा शिकवणाऱ्या त्या गुरूजींची आठवण आजच्या तापमानवाढीच्या चर्चा सुरू असलेल्या काळात ठळक झाली. अशा खाडे गुरूजींविषयी…
_______________________________________________________

आमचे गाव चिंचोली. छोटे खेडेगाव. आजही हजाराच्या आत लोकसंख्या असणारे. गावात जिल्हा परिषद, सोलापूरमार्फत प्राथमिक शाळा चालवली जाते. मी शाळेत जाऊ लागलो तेव्हा चवथीपर्यंत शाळा होती. सुरुवातीला एकाच वर्गात चार ओळीमध्ये चार वर्ग बसायचे. या चार वर्गाना आळीपाळीने दोन शिक्षक शिकवत असत. गावातील प्रमुख चौकात शाळेचा एक मोठा वर्ग होता. त्यात ही शाळा भरायची. पुढे दोन खोल्यांची शाळा गावापासून सुमारे पाउण किलोमीटर अंतरावरील भवानी आईच्या मंदिरासमोरील जागेत बांधण्यात आली. वर्ग दक्षिणेकडे तोंड करून  होते. त्या वर्गाच्या पुढे तीसेक फुआवर आग्नेय दिशेला भवानी मातेचे मंदिर होते. मंदिरासमोर डिकमल (दिपमाळ) दिमाखात उभी होती. शाळेच्या पुढे मंदिराच्या दक्षिणेस कबड्डीचे मैदान बनवलेले होते. कधीकधी तेच खो-खोचे मैदान बनवण्यात येत असे. या मैदानाच्या कडेला एक कडुनिंबाचे झाड होते. थोडी सिताफळांची झुडपे होती. मंदिर, मैदान आणि शाळेच्या तीन बाजूला खोल दरीसारखा भाग होता. शाळा आणि मंदिर दोन्ही माळ नावाच्या टेकडीच्या पायथ्याशी होते. याला भवानी आईचा माळ म्हणायचे. माळावर झाडे फारशी नव्हती. जी होती ती झुडपे. पावसाळ्यात माळाच्या पायथ्यावर येणारे गवत वाऱ्यासोबत नाचत असायचे. हलक्या वाऱ्याच्या तालावर डुलणारे गवत पाहताना किती वेळ जायचा, ते कळायचे नाही. हिवाळा संपता-संपता गवत वाळू लागायचे. या गवतात पावसाळा आणि उन्हाळ्यात जनावरे चरत असायची. हिवाळ्याच्या अखेरीस गवताला कुसळे फुटायची त्या काळात जनावरे ते गवत खात नसत. अशी गावापासून दूर निसर्गाच्या सानिध्यात आमची शाळा होती.

आमचे दुसरीपासूनचे वर्ग या नव्या शाळेत भरू लागले. पहिली आणि तिसरी एका वर्गात तर दुसरी आणि चवथीचा वर्ग एका वर्गात बसत असे. या शाळेत अंबऋषी कृष्णा काशिद आणि मोतिराम दगडू खाडे असे दोन शिक्षक होते. काशिद गुरूजींचा मी विशेष लाडका होतो. प्रत्यक्ष शाळेचा विद्यार्थी होण्यापूर्वीच मी बहिणीबरोबर शाळेत गेलेलो असल्याने ते मला ओळखत होते. त्या वेळी लहान असूनही मी दंगा करत नसे. शिकवताना अडथळा करत नसे, असे त्यांचे मत होते. प्रत्यक्ष विद्यार्थी झाल्यानंतर गुरूजींनी विचारलेल्या प्रश्नांची मी उत्तरे देत असल्याने काशिद गुरूजी माझ्यावर खुश होते. पहिली सुखात पार पडली आणि मी दुसरीला गेलो. दुसरीला खाडे गुरूजी वर्गशिक्षक होते.

मोतीराम दगडू खाडे गुरूजी. आमच्या गावापासून तीन किलोमीटरवरील घोळवेवाडी या आमच्या ग्रामपंचायतीमध्ये समाविष्ट असणाऱ्या गावचे होते. सहा फुट उंची. घारे भिरभिरते डोळे. गोरा रंग. लांब नाक. सडसडीत बांधा. दाढी आणि मिशा काढलेला गुळगुळीत चेहरा. गावातील सर्व लोकात त्यांचा रंग उजळून दिसत असे. पांढरे शुभ्र धोतर, त्यावर नेहरू शर्ट आणि डोक्यावर पांढरी टोपी. टोपीतून बाहेर डोकावणारे विरळ पांढरे केस. हातात निरगुडीची दोन अडिच फूट लांबीची छडी. हा त्यांचा पेहराव ठरलेला. गावातील ‘बच्चा, बच्चा’ कोठूनही खाडे गुरूजीना ओळखत असे. त्यांचे नाव कोणीच विसरू शकत नव्हते. आवाज खणखणीत नव्हता. मात्र सर्वांपर्यंत पोहोचणारा होता. खोलीतील एका वर्गाला शिकवताना दुसऱ्या कोपऱ्यातील एखाद्या मुलाने काहीही चूकीचे केले तरी त्यांच्या लक्षात येत असे. त्यामुळे ‘भिरभिरते डोळे’ हे त्यांच्याबाबत शब्दश: खरे होते. त्यांचे सर्वच विषयांचे शिकवणे चांगले होते. मात्र गणित शिकवण्यात त्यांचा हातखंडा होता. पहिलीच्या विद्यार्थ्याचे ‘बे’चे पाढे पाठ असलेच पाहिजेत, असा त्यांनीच केलेला नियम होता. ते पहिलीला शिकवत नव्हते. मात्र दुसरीला त्यांच्या वर्गात येणाऱ्या मुलांना पहिल्या आठवड्यात तोंडी परीक्षा द्यावी लागत असे.

आमच्या वर्गालाही दुसरीला शिकवण्यासाठी खाडे गुरुजी आले. सात जूनला मान्सूनचे आगमन होवो न होवो, प्राथमिक शाळा त्याच दिवशी सुरू व्हायच्या. आम्हाला पहिल्या दिवसापासून शाळेत जाणे बंधनकारक होते. शाळा बुडवली हे वडिलांना समजले की (त्यांना ते समजायचेच) पाठीचे धिरडे व्हायचे. त्यामुळे आम्ही पहिल्या दिवशी शाळेत गेलो. त्याच दिवशी ‘कोण किती पाण्यात आहे’, हे खाडे गुरूजींनी तपासण्यास सुरुवात केली. नुकतीच उन्हाळ्याची सुट्टी संपलेली होती. आंब्याची चव अजून जिव्हेवरून गेलेली नव्हती. गल्लीतील मुले सोडून इतरांशी गप्पाही झालेल्या नव्हत्या, अशात खाडे गुरूजी वर्गात आले. कपाटातील छडी काढून टेबलवर ठेवली. सर्वांची हजेरी घेतली. एकेकास उभा करून पहिल्याच दिवशी बेचे पाढे म्हणायला सांगितले. काही विद्यार्थ्यांना म्हणता आले. ज्यांचे पाठ नव्हते त्यांना सक्त ताकिद मिळाली. ‘आठ दिवसात दहापर्यंत पाढे पाठ झाले पाहिजेत. पाढे पाठ नसले तर छडीचा प्रसाद मिळेल.’ पहिल्याच दिवशी खाडे गुरूजींनी दिलेला दम ऐकून काही मुलानी धसका घेतला. काहींनी पाढे पाठ करायचा निर्धार केला. पण बहुतांश मुले प्रामाणिकपणे प्रयत्न करत.

त्या काळात बालभारतीची पुस्तके बाजारात शाळा सुरू होण्यापूर्वी उपलब्ध होत असत. तरीही पहिला आठवडा पुस्तके शाळेत लागत नसत. पैशाअभावी काही गरीब मुलांचे आई-वडिल शाळा सुरू झाल्यावर पुस्तके आणायची, असे ठरवत. गुरूजीनी पुढच्या सोमवारपर्यंत पुस्तके आणा, असे सांगितले. तोपर्यंत त्यांच्या भाषेत ‘मडके किती भाजले’, हे तपासण्यास सुरूवात केली. पाढ्यांची परीक्षा झाल्यावर एक दिवस हातात खडू दिला आणि एकेकाला उठवून फळ्यावर लिहायला सांगितले. ‘कमल बघ…, गणपत गवत आण…’ अशी सोपी, वयाला पेलवतील अशी वाक्ये लिहायला लावली. ज्यांना लिहिता आले त्यांना शाबसकी मिळाली. ज्यांचे थोडेफार चुकले त्यांना ‘लक्ष नव्हते का?’ असे विचारले. तर अगदीच काही न येणाऱ्याला, ‘कारे शाळेत यायचास का म्हशी वळायला जात होतास?’ असा खडा सवाल केला. हे सर्व त्यांचे दरवर्षी चालत असे. आम्ही पहिलीला असताना चारही वर्ग एकाच खोलीत भरत असल्याने, वरच्या वर्गाच्या मुलांना शिकवताना अनुभवले होते. तेंव्हाच त्यांच्याबद्दल मनात भिती निर्माण झालेली होती. तेच गुरूजी आमच्या वाट्याला आलेले होते.

आपल्या वर्गात आलेल्या विद्यार्थ्यांना काय येते हे तपासण्यात आठ दिवस कसे गेले ते कळलेच नाही. पुढे त्यांचे प्रत्यक्ष शिकवणे सुरू झाले. वर्गातील सर्व विद्यार्थ्यांचे पाढे पाठ व्हावेत आणि पाठ राहावेत म्हणून खाडे गुरुजींनी वर्गातील मुलांची दोन गटात विभागणी केली. ही विभागणी सुरुवातीलाच ‘कोण किती पाण्यात आहे’ याचा अंदाज घेऊन केली. मग दोन गटांना दोन ओळीत बसवले आणि एका गटाने ‘बे एके बे’ म्हणायचे त्यानंतर दुसऱ्या गटाने ‘बे दुणे चार म्हणायचे. त्यानंतर पुन्हा पहिल्या गटाने ‘बे त्रिके सहा’ म्हणायचे. असा पाढे म्हणण्याचा कार्यक्रम दर शुक्रवारी तीन ते चार या वेळेत एका वर्गाचा आणि चार ते पाच या वेळेत दुसऱ्या वर्गाचा असायचा. यात ज्यांचे पाढे पाठ नसायचे त्यांच्या फक्त ओठांच्या हालचाली होत. ही गोष्ट त्यांच्या भिरभिरत्या नजरेतून सुटत नसायची. त्या मुलाजवळ किंवा मुलीजवळ ते जाऊन छडीचा प्रसाद द्यायचे. या माराला पर्याय नसल्याने आम्ही सुट्टीतही पाढे म्हणण्याचा न सांगता गृहपाठ किंवा रानपाठ (शेतात काम करताना) करायचो.

खाडे गुरूजी शिकवताना खूप तन्मयतेने शिकवत. गणित असो किंवा बालभारती. शिकवताना ते कधीच खुर्चीत बसत नसत. त्यांना केवळ हजेरी घेतानाच खुर्चीत बसलेले पाहिले. मुलांच्या ओळीमध्ये फिरत त्यांचे शिकवणे सुरू असायचे. गणितातील बेरीज, वजाबाकीची दोन गणिते ते फळ्यावर सोडवून दाखवत. ‘समजले का?’ असे विचारायचे. ‘हो’ असे बहुतांश विद्यार्थ्यांचे उत्तर आल्यानंतर एक गणित फळ्यावर लिहित आणि सोडवायला सांगत. ते गणित आम्ही सोडवू लागलो की बसलेल्या विद्यार्थ्यांच्या ओळीतून फिरत. कोणाचे बरोबर कोणाचे चूक हे न बोलता लक्षात घेत. पुरेसा वेळ झाला की ज्याचे गणित चुकलेले असायचे त्यातील एकाला पुढे बोलावून फळ्यावर सोडवायला लावत. तो तिथे चुकला तर समजावून सांगत. पुन्हा सर्वांना समजले का विचारत. अशी तीन गणिते सोडवून झाल्यावर पुन्हा नवे गणित सांगत. हे गणित जर कोणाचे चूकले तर पाठीवर छडीचा प्रसाद मिळत असे. एकदा मुलांनी गुरूजी जेवायला गेल्यानंतर त्यांची छडी फेकून दिली. आपली छडी गायब झालेली पाहून त्यांनी सर्वांना तंबी दिली, ‘तुम्ही कितीही छड्या गायब केल्या तरी मी रोज दोन्ही वेळा नव्या छड्या आणू शकतो. आज छडी आणलेली नाही. पण माझा हात छडीपेक्षा कमी नाही.’ असे म्हणत त्यादिवशी त्यांनी अनेकांना हातानेच मार दिला. त्यांच्या ‘चूकीला मार’ सूत्रामुळे ‘मारकुटे गुरूजी’ हे त्यांना टोपण नाव दिलेले होते. खाडे गुरूजींचा अभ्यासासाठी मला एकदाही हा प्रसाद खावा लागला नाही.

एखादी कविता किंवा धडा शिकवताना मुलाच्या डोळ्यांसमोर ते चित्र उभा करत. मुलाला त्या भावविश्वात नेत असत. मुलाच्या मनावर तो पाठ कोरला जात असे. त्यामुळे ते शिकवू लागले की सर्वांचे कान टवकारले जात. मुले पूर्ण लक्ष देऊन ऐकत असत. आपल्या विद्यार्थ्यांच्या सर्व कविता पाठ असल्या पाहिजेत असा त्यांचा आग्रह असायचा. एक दिवस असेच वर्गात मोठ्या आवाजात सामुहिक कविता म्हणण्याचा कार्यक्रम चालत असे. प्रत्येक कवितेला चाल लावली जायची. सुरुवातीला स्वत: दोन ओळी म्हणायचे आणि नंतर आम्हाला म्हणायला लावायचे. या सर्व शिकणे शिकवण्यात आमची दुसरी संपली. मी पहिला आलो. खाडे गुरूजींच्या आवडत्या विद्यार्थ्यांत समाविष्ट झालो.

आम्ही तिसरीत गेलो आणि आमच्या शाळेत आणखी एका शिक्षकाची नियुक्ती झाली. पांगरीचे जानराव गुरूजी तिसरे शिक्षक म्हणून रूजू झाले. त्यानंतर खाडे गुरूजीनी तिसरी आणि चवथीचा वर्ग स्वत:कडे घेतला. एकाच वर्गात तिसरी आणि चवथीची मुले बसू लागलो. त्यातचे माझे अक्षर चांगले असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. त्यांनी वर्गातील भिंतीवर लावायचे तक्ते बोरूने मला लिहायला लावले. बोरू तयार करण्यासाठी लागणारा बांबू ते रामलिंग (बालाघाटच्या डोंगरातून) ते स्वत: आणला. धारदार ब्लेडने ते लिलया बोरू बनवून देत असत. तक्ता तयार झाल्यानंतर स्केच पेनने नक्षी काढायला लावली. या सर्व गोष्टी त्यांनी आम्हाला शिकवल्या. आपण बनवलेले तक्ते वर्गाच्या भिंतीवर लावले आहेत, हे पाहून मी नसलेली छाती फुगवून शाळेत वावरत होतो.  

खाडे गुरूजींची भिती मनातून गेली होती. गुरूजींच्या मारकुट्या स्वभावावर त्यांचे शिकवणे भारी पडले होते. चवथीच्या वर्गाला ते शिकवत असताना आमचे कान त्यांच्या शिकवण्याकडे असायचे. एक दिवस असेच ते चवथीच्या वर्गाला वणव्याशी संबंधीत धडा शिकवत होते. माझे कान त्यांच्या शिकवण्याकडे लागलेले होते. वणव्याचे वर्णन ऐकून तो कसा असतो, हे पाहण्याची इच्छा मनात निर्माण झाली. आता वणवा कोठे आणि कसा पाहायला मिळणार याचा विचार मनात सुरू झाला. आकाशाला भिडणाऱ्या ज्वाळा. त्या आगीमुळे उडणारे कीटक. त्यांना खाण्यासाठी आगीवरून फेऱ्या मारणारे पक्षी. हे सर्व वर्णन ऐकून वणवा आपण पाहायलाच पाहिजे असे मनात सारखे वाटू लागले.

आठ दिवस याच विचारात होतो. जानेवारी महिना सुरू होता. गवताला कुसळे आल्याने बरेच दिवस जनावरे माळाच्या पायथ्याशी गवत खात नव्हती. गवत गुडघाभर उंचीचे होते. ते गवत पाहून, आपण हे पेटवले तर आपणास वणव्याची अनुभुती मिळेल, असा विचार अस्मादिकाच्या मनात आला. (त्या वेळेपासून स्वत: प्रयोग करून पाहण्याची आवड माझ्या मनात होती.) आठवडाभर वणव्याचेच विचार सतत मनात होते. घरातून कोणाचे लक्ष नाही, असे पाहून गुपचूप काडीपेटी खिशात ठेवली. शाळेत गेलो. मधली सुट्टी कधी होते आणि वणवा कधी पेटवतो हा एकच विचार मनात होता. मन बेचैन होते. त्या दिवशी शिकवताना खाडे गुरूजीनी ‘लक्ष कोठे आहे’ असे विचारले. पण पूर्वीच्या पुण्याईवर मोठे बोलणे पडले नाही. असाच पहिला भाग संपला. मधली सुट्टी झाली. जानराव गुरूजी आणि खाडे गुरूजी मधल्या सुट्टीत त्यांच्या घरी जेवायला जात असत. ते दोघे दहा वाजता घरी गेले. काशिद गुरूजी त्या दिवशी आलेले नव्हते. माळाच्या पायथ्याचे गवत वाळलेले होते. ते गवत पेटवले की दुरून वणवा अनुभवता येणार होता. इतर मुलांबरोबर पटकन जेवण आटोपले. बाकीची मुले खेळू लागली. मी पोट दुखण्याचा बहाणा करून खेळायला जाणे टाळले. सर्व मुले खेळण्यात दंग आहेत, हे पाहून हळूच माळाच्या पायथ्याला गेलो. खाली बसून काडी पेटवली. काडीपेटी तिथेच टाकली आणि गुपचूप परत आलो. आपल्याला कोणी पाहात नाही ना, याची खातरजमा करत परत आलो. दिपमाळेच्या आडून पेटणारे गवत पाहू लागलो. तेवढ्या वेळात गवत चांगलेच पेटले. ताड ताड असा आवाज होऊ लागला. खेळण्यात दंग असणाऱ्या मुलांचे लक्ष आगीकडे गेले. ‘आग… आग…’ अशी ती ओरडू लागली. गुरूजींनी वर्णन केल्याप्रमाणे कीडे पकडण्यासाठी काळे पक्षी येऊन त्यांना भक्ष बनवू लागले. काही थोराड मुले आग विझवण्यासाठी उन्हाळीची झाडे उपटून प्रयत्न करू लागली. मात्र त्याच वेळी वारा जोरात आला आणि आग वेगाने पसरली. या आगीमध्ये शंभर-दिडशे एकराच्या परिसरातील गवत जळून खाक झाले.

खाडे गुरूजींचा गावाकडून यायचा रस्ता नेमका तोच होता. ते शाळेकडे यायला निघाले आणि त्यांना हा धुराचा लोट दिसला. त्यांनी आपली चालण्याची गती वाढवली. शेतात काम करणाऱ्या लोकांना सोबतीला घेऊन आग विझवली. मात्र अर्ध्या पाऊण तासात शेकडो एकर परिसरातील गवत जळून खाक झाले होते. आग विझवून घामेघुम झालेले गुरूजी अडिचच्या दरम्यान शाळेत आले. येताना त्यांच्या अनुभवी डोळ्यांनी आग शाळेजवळच लागली आणि पसरली, हे टिपले होते. शाळेत येताच सर्वांना त्यांनी समोरच्या पटांगणात उभा केले. आग कशी लागली, याची प्राथमिक चौकशी सुरू झाली. बहुतांश मुलांनी आम्ही खेळत होतो, हे उत्तर दिले. मग उलटसुलट अनेक प्रश्नांची सरबत्ती झाली. कोण इकडे आले होते का? कोणाला पाहिले का? अशा सर्व प्रश्नांची नकारार्थी उत्तरे मिळाल्यावर प्रत्येकाला तू कोठे होता? असे विचारायला सुरुवात केली.

बहुतांश मुले खेळत होती. काही विद्यार्थी घरी किंवा शेतात जेवायला गेले होते. कोणाकडूनच उत्तर मिळत नव्हते. गुरूजी अगोदरच लालेलाल झालेले होते. मग खेळायला कोण कोण नव्हते? असे विचारले. तोपर्यंत आपण पकडले जाणार ही भिती माझ्या मनात दाटू लागली होती. गुरूजी माझ्याजवळ आले आणि मी तिथेच होतो आणि खेळायला नव्हतो, हे त्यांच्या कानावर पडले. माझे पूर्व कर्तृत्व विसरून गुरूजींनी खण्णकन गालावर थप्पड मारली. पहिल्याच थप्पडीत डोळ्यासमोर काजवे चमकले. ‘तू काय करत होतास?’ प्रश्न आणि छडी असा दुहेरी मारा सुरू झाला. या दुहेरी माऱ्यापुढे मी जास्तवेळ तग धरू शकलो नाही.

मी आग लावल्याचे मान्य केले, तरी गुरूजींच्या हातातील छडी काही थांबत नव्हती. ओरडले तर आणखी जोरात फटका मिळायचा. ‘तोंड दाबून बुक्क्याचा मार’ अनुभवत होतो. माझे वय तेव्हा आठ वर्षे होते. प्रकृती तोळामासा. मार खाऊन माझी अवस्था अगदीच केविलवाणी झाली असावी किंवा मारून गुरूजींचा हात दुखू लागला असावा, त्यांनी मारणे थांबवून मला उभा केले. शांतपणे मला विचारले, ‘आग का लावली?’ मी प्रामाणिकपणे स्फुंदत-स्फुंदत उत्तर दिले, ‘मला वणवा बघायचा होता.’ उत्तर ऐकताच पुन्हा चार पाच छड्यांचा प्रसाद मिळाला. शाळेत सर्व विद्यार्थ्यांसमोर त्या दिवशी आयुष्यातील पहिला मार मिळाला. जणूकाही पूर्वी कधीच मार न खाल्ल्याचा ‘बॅकलॉग’ मी भरून काढला. तोपर्यंत साडेतीन वाजत आलेले होते. वर्गात सर्व मुलांना बसवले.

खाडे गुरूजी पूर्ण बेचैन होते. वर्गात शिकवायला त्यांचे मन लागत नसावे. त्यांनी अस्वस्थपणे त्या आगीमुळे काय, काय नुकसान झाले याची माहिती सांगायला सुरुवात केली. त्यात पाच कधी वाजले ते कळाले नाही. शाळा सुटली. पाठीवरील मार बसलेल्या भागाची लाहीलाही होत होती. मात्र कोणाला सांगता येत नव्हते. वर्गातील मुलांना तर सारेच माहीत होते. घरात आपण काहीच बोलायचे नाही असे ठरवले. त्या दिवशी शाळेतून पहिल्यांदाच असा मार खाऊन घरी आलो. आता ही बातमी वडिलांना समजली, तर पुन्हा मार मिळणार या भितीने घरी येताच हात पाय धूवून आतल्या खोलीत अभ्यास करत बसलो. गावभर या आगीची आणि ती मी लावल्याची चर्चा सुरू होती. वडिलांना गावात येताच, ही बातमी समजली. ते बाहेरून तापूनच घरी आले. माळाच्या पायथ्याचा वणवा दुपारीच विझला होता, पण आमच्या घरात वणवा पेटणार होता. त्यांनी घरात पाऊल टाकताच, ‘मी कोठे आहे’ याची चौकशी केली. अभ्यास करत होतो, तेथे येऊन मला बाहेर आणले आणि मार-मार मारले. राग कमी झाल्यावर मला सोडले. मात्र खाडे गुरूजींनी जेवढे त्या आगीमुळे झालेल्या नुकसानीचे वर्णन केले होते, त्यापेक्षा जास्त वर्णन केले. असाच तो दिवस मी केलेल्या प्रयोगाचे दुष्परिणाम ऐकण्यात गेला. वडिलांनी मला मारल्यानंतर माझ्या त्या दिवशीच्या प्रतापाची माहिती आईला मिळाली. आईने आत येऊन शर्ट काढून पाहिले तर अंगावर काळे-निळे वळ उठले होते. आईचेच मन ते. ती त्यावर तेल लावू लागली तर वडील तिच्यावर ओरडले, ‘त्याला तेल लावतेस, त्याने मारलेल्या जीवांचे काय?’ तिच्याकडे आणि माझ्याकडे काहीच उत्तर नव्हते. तशीच तळमळत रात्र काढली. खूप दुखत होते, पण काहीच बोलू शकत नव्हतो. माझ्या हातून अक्षम्य चूक झाली होती.

तळमळत अख्खी रात्र सरली. कालौघात पाठीवरील वळ नाहीसे झाले. मात्र खाडे गुरूजींच्या त्या मारामुळे आणि त्यानंतर वडिलांनी दिलेल्या प्रसादामुळे पर्यावरण, निसर्गातील प्रत्येक घटक किती महत्त्वाचे आहेत, ते मनावर कोरले गेले. निसर्गातील इतर घटक नसतील तर माणूसही राहणार नाही, याची मनाला खात्री पटली. त्यावेळी फार काही कळले नव्हते. मात्र पुढे जसजसे वय वाढत गेले, वाचन वाढले तसे पर्यावरणाचे, निसर्गाचे महत्त्व पटत गेले. गुरूजीनी सर्वांसमोर मारल्यामुळे अनेक दिवस खाडे गुरूजींबद्दल मनात राग होता. मात्र पर्यावरणाचे महत्त्व जसजसे पटत गेले, तसतसे त्यांची कृती किती महत्त्वाची होती आणि मी किती विध्वंसक प्रयोग केला होता हे लक्षात येऊ लागले. खाडे गुरूजींचा तो मार वळाबरोबर वळण लावणारा होता. विद्यार्थ्यांना वळण लावणे हे शिक्षकांचे कार्यच. हे पुढे पटत गेले. त्यांच्याबद्दलचा आदर वाढत राहिला. जागतिक तापमान वाढीच्या चर्चा चाललेल्या असताना तर त्यांच्या कृतीचे महत्त्व आणखी ठळकपणे समोर आले. म्हणूनच आजच्या शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने त्यांचे स्मरण! माझ्या निसर्गप्रेमाची सुरुवात खाडे गुरूजींच्या मारातून झाली हे मनाला पटत गेले. आज विद्यार्थ्यांना मारायचे नाही, असा नियम आहे. मला मात्र तो तितकासा पटत नाही.

खाडे गुरूजी आज नाहीत. मात्र आजही मला त्यांची, त्या दिवशीच्या माराची आणि त्यातून मिळालेल्या धड्याची आठवण येत राहते. त्यांनी कदाचित त्या दिवशी मला शिक्षा दिली नसती, पर्यावरणाचे महत्त्व माझ्या मनावर बिंबवले नसते, तर मी आजच्याइतका निसर्गप्रेमी झालो असतो का? असा नकळत प्रश्न मनात येतो. त्यांनी दिलेल्या मारापेक्षा संस्कार मनात येतो आणि त्यांच्याप्रती कृतज्ञतेची भावना जागी होते. आजच्या शिक्षक दिनानिमित्त समाज घडवणाऱ्या समस्त शिक्षक वर्गास मन:पूर्वक शुभेच्छा आणि खाडे गुरूजीना विनम्र आदरांजली…

-०-

शनिवार, १४ ऑगस्ट, २०२१

मनात वसलेला आंबा!

आंबा फळ सर्वांचे आवडते. रविंद्रनाथ टागोर यांना ज्या वर्षी आंबा खाल्ला नाही ते वर्ष वाया गेले असे वाटले. तो लोकसंस्कृतीत पूर्ण रूजला आहे. कोकणामध्ये इतर भागात वापरल्या जाणाऱ्या म्हणींना आंब्यामध्ये गुंफले गेले आहे. तर लोकसंस्कृतीतील अनेक गीतात आंबा आढळतो. कवी कृष्णशास्त्री चिपळूणकर आंब्याचे सुंदर वर्णन करतात. तर इंद्रजित भालेराव अनेक कवितामध्ये विविध रूपात गुंफतात. अशा आंब्यावरील लेखाचा उत्तरार्ध. या लेखात आंब्यावरील म्हणी, कविता आणि बालपणीच्या आठवणी….

लेखाचा पूर्वार्ध वाचण्यासाठी पुढील लिंकवर भेट द्या  http://drvnshinde.blogspot.com/2021/07/blog-post.html

___________________________________________________________

ll ३ ll 

आंब्यावरून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचार आलेले आहेत. महाराष्ट्राच्या इतर भागात असलेल्या म्हणींशी साधर्म्य सांगणाऱ्या म्हणी आंब्याला गुंफुन बनल्या आहेत. प्रामुख्याने कोकणात अशा म्हणी वापरल्या जातात. ‘आंबा खावा वाटला म्हणून झाड लावायचे’, ही ‘तहान लागल्यावर विहिर खोदणे’ याच्याशी साधर्म्य सांगणारी म्हण वापरतात. ‘उथळ पाण्याला खळखळाट फार’ याप्रमाणेच ‘पिकल्या आंब्याचा घमघमाट फार’ ही म्हण आली आहे. ‘दुधाची तहान ताकावर’ या अर्थाची ‘आमरसाची तहान पन्ह्यावर’ ही म्हण वापरतात. ‘लहान कोय, अन् मोठे फळ’ ही म्हण ‘मूर्ती लहान पण कीर्ती महान’ या अर्थाने वापरण्यात येते. ‘आपला तो बाब्या, दुसऱ्याचे तो कार्टे’ ऐवजी ‘आपला तो देवगड, अन् दुसऱ्याचा तो पायरी’ किंवा ‘आपले ते आंबा खाणे, अन् दुसऱ्याचा तो हावरटपणा’ असे सहज बोलले जाते. ‘आपलेच दात, अन्‍ आपलेच ओठ’ या म्हणीऐवजी ‘आपलीच साल, अन् आपलीच कोय’ अशी म्हण वापरतात. ‘पळसाला पाने तीनच’ ऐवजी ‘कुठेही जा, आंब्याला कोय एकच’, ‘आपल्या डोळ्यातील मुसळ दिसत नाही, पण दुसऱ्याच्या डोळ्यातील कुसळ दिसते’ ऐवजी ‘आपला सडका दिसत नाही, पण दुसऱ्याचा लागलेला दिसतो’, ‘पी हळद, अन् हो गोरी’ ऐवजी ‘खा आंबा आणि हो जाडा’, ‘तेरड्याचा रंग तीन दिवस’ ऐवजी ‘आंब्याचा सीझन तीन महिने’, ‘घरात नाही दाणा आणि हवालदार म्हणा’ ऐवजी ‘रस गेला करायला, अन् आंबा नाही पिळायला’, तसेच ‘नाव सोनुबाई, अन् हाती कथलाचा वाळा’ प्रमाणे ‘औषधाला नाही आंबा, अन् गाव आंबेगाव’, तसेच ‘ऊस गोड लागला म्हणून मुळासकट खाऊ नये’ ऐवजी ‘फुकट मिळाले म्हणून पाटीभर खाऊ नये’ अशा अनेक म्हणी वापरल्या जातात. ‘आत पिकला, खराब झाला’, ‘कोकणात शेजारी आंबा विकत घेईल काय’, अशा काही वेगळ्या म्हणीही आहेत. एखाद्या गोष्टीचा लाभ घेताना दोषही स्वीकारावे लागतात, या अर्थाची ‘जो खाईल आंबा, तो सोसेल ओळंबा’ ही म्हण आली आहे. सर्वत्र वापरली जाणारी आणि शाळेत अनेक वेळा शिक्षकांच्या मुखातून ‘वाईट संगत सोड’ अशी शिकवण देताना ‘सडक्याबरोबर चांगला आंबाही सडतो’ ही म्हण प्रत्येकाने ऐकलेली असते. आंब्या इतक्या म्हणी इतर कोणत्याही फळावरून, झाडावरून आलेल्या नाहीत.

मराठी साहित्यात आंबा मोठ्या प्रमाणात भेटतो. लोकसाहित्यात मंगळागौरीच्या गाण्यामध्ये ‘आंबा पिकतो, रस गळतो, कोकणचा राजा झिम्मा खेळतो’, हे गाणे आवर्जून असते. ‘लोकसंस्कृतीतील स्त्रीरूपे’ हे पुस्तक वाचताना आंबा येथील संस्कृतीत किती रूजला आहे, हे दिसते. आई आपल्या बाळांना वाढवताना आंब्याच्या आणि जांभळीच्या रूपात पाहते. बाळाला ‘लावणीचा आंबा’ असा उल्लेख अनेकदा आढळतो. ती म्हणते, ‘लावणीचा आंबा l पाणी घालती कौलाने ll नेणंता बाळ माझा l आंबा वाढतो डौलाने ll लावणीचा आंबा l पाणी घालती वंजळीनं ll साळून चालं घेतली जांभळीनं ll’ मुलीच्या नाजूक चेहऱ्याकडे पाहून आंब्याच्या मोहोर आठवतो, या अर्थाची रचना मिळते. आणखी एका लोकगीतात मुलीकडे वाकड्या नजरेने पाहणारास आई सुनावते, ‘वाटेच्या वाटसरा l वाटन जाय उगा ll पाडाला आला आंबा l नाही तुझ्या हाताजोगा ll’. लग्नावेळी गायील्या जाणाऱ्या लोकगीतात आंब्याच्या तोरणाचे वर्णन येते. लग्नापूर्वीची शिदोरी आणि लग्नानंतरही दोन्हीकडून पोळ्यांच्या शिदोरीसोबत आंब्याची दुरडी पाठवली जात असे. यासंदर्भातही एक जावई आंदण म्हणून आंबे मागतो अशी रचना मिळते. ‘लाडकी वं लेक, लाडाकोडाचा जावई, आंदण मागतं, आंबेखालनं गव्हाई’. सासूरवास सहन करलेल्या स्त्रीचे मन ‘भिरूड लागलिया l आंब्याच्या फोकयीला ll अंतरीच गुज l कशी सांगू मी लोकयीला ll’ या कडव्यात अचूक मांडले आहे. गरोदर स्त्रीला आंबा खावा वाटतो. त्याचेही वर्णन ‘गर्भीन नारी l तुझा गर्भ ग लाडाचा ll हवशा कंत l आंबा तोडतो पाडाचा ll’ या पंक्तीमध्ये येते. त्याच गाण्यात बहिणीला अन्न खावेसे वाटत नाही. बहिणीला पाडाचा आंबा मिळावा आणि तो कोणी तोडू नये म्हणून भाऊ बागवान झाल्याचे वर्णन येते. गरोदर स्त्रीला सीता, रूक्मिणीचे किंवा देवीचे रूप मानून अनेक रचना आढळतात. ‘सीताबाईला डव्हाळं l खाती मुरमाचं खडं l रामाच्या बागमंदी l कलमी आंब्याला आला पाड ll’ या ओळीत सीतेच्या रूपात गरोदर स्त्रीला पाहात असताना अनेक वर्षांपासून आंब्याची कलमे बांधण्याची पद्धत असावी, हे दिसते. सर्वांना हवेहवेसे वाटणारे आपले लेकरू वर्णिताना माय ‘लाडका एवढा लेक l हाय आईबापाचा लाडाईचा l आंबा केसरी पाडाइचा ll’ असे म्हणते. पूर्वी बहिणीची मुलगी सून म्हणून आणली जायची किंवा मुलगी, बहिणीच्या घरी दिली जात असे. यानंतर बहिण-भाऊ हे विहिण आणि व्याही होत. याचे ‘आंब्याच्या झाडा खाली l अशी बसली पाखरं ll इनइवाई एका मातीची लेकरं ll’ यापेक्षा सुंदर वर्णन होऊच शकत नाही. याशिवायही अनेक असंग्रहित गाण्यांमध्ये आंबा भेटतो. आंबा या संस्कृतीत इतका रूजला असल्याने साहित्य आणि संस्कृतीच्या प्रत्येक टप्प्यावर तो दर्शन देत राहातो.

संतसाहित्यातही आंब्याचा संदर्भ येतो. समर्थ रामदासांना वृक्षांचे ज्ञान होते. बागेत कोणते वृक्ष लावावेत याची यादीच त्यांनी एका काव्यात दिली आहे. त्यांचे आंब्यावर विशेष प्रेम होते. आंब्याचे त्यांनी समर्पक शब्दात वर्णन केले आहे. ते लिहितात, ‘ऐका, ऐका थांबा, थांबा l कोण फळ म्हणविले बा ll सकळ फळांमध्ये आंबा l मोठे फळ ll त्याचा स्वाद अनुमानेना l रंग रूप हे कळेना ll भूमंडळी आंबे नाना l नाना ठायी ll एवढयावरच न थांबता, आंब्याच्या प्रकारांबाबत, ‘आंबे एकरंगी दुरंगी l पाहो जाता नाना रंगी ll’ असे लिहितात. संत एकनाथांनाही आंब्याने भुरळ पाडली असावी. आंब्याच्या गुणधर्म बदलाची सांगड घालत परमेश्वराशी एकरूप होण्याने काय साध्य होते, ते समजावताना ‘आंबेया पाडू लागला जाण l अंगी असे आंबटपण ll सेजे मुरल्याची गोडी l द्वैताविण ते चोखडी ll अग्नी-पोटी निपजे अन्न l वाफ जिरता परमान्न ll एका जनार्दनी गोडी l तोडा लिगाडाची बेडी ll’ असे सांगतात. आणखी एका अभंगामध्ये ‘आंबे केळी द्राक्ष-घडू l नामापुढे अवघे कडू ll नाम गोड नाम गोड l हरि म्हण्तां पुरे कोड ll’ हरिनामापुढे सर्व काही फिके असे लिहितात. ज्ञानेश्वर माऊलींच्या रचनांमध्येही आंबा भेटतो. रस्त्यावरील झाडाच्या ज्या फळाची जो अपेक्षा धरेल ते त्याचे असेल ‘वाटे पिकलिया रूखाचें l फळ अपेक्षीं तयांचे ll तेवीं साधारण कर्मांचें l फळ घे तया ll’ असे लिहितात. इतर ओव्यांतही ते आंब्याचा दाखला देतात.  

 ग.दि. माडगुळकर यांचे आशाताईंच्या आवाजातील ‘नाच रे मोरा, आंब्याच्या वनात’ हे बालगीत प्रत्येकाचे बालपणातील आवडते गीत. वसंत बापट यांच्या अनेक कवितात आंबा येतो. श्रीमंत-गरीबातील दरी दाखवणाऱ्या कुंपण कवितेत ‘आंबा खाउन फेकली मी, कुंपणाबाहेर कोय, त्याने म्हणले घेऊ का? मी म्हणले होय…’ असा उल्लेख येतो. तर कृष्णशास्त्री चिपळूणकर

‘ज्याचे पल्लव मंगलप्रद, शिणा छाया जयाची हरी,

गंधे युक्ते फुलें, फळेंही असती ज्याचीं सुधेच्या परी,

वाटे जो रमणीय भूषणवनश्रीचे मुखींचें,

भला आम्रा त्या पिक संवितां समसमां संयोग की जाहला!’

असे मनोहारी, आंब्याप्रमाणेच रसभरीत वर्णन करतात. आंब्याबाबत लिहिताना त्यांची लेखणी खुलते, लेखणीत बाभळीवरील कवितेत आलेला शुष्कपणा दिसत नाही. तर कवी मुरलीधर नारायण गुप्ते तथा कवी बी यांच्या चाफ्यावरील कवितेतही ‘गेले आंब्याच्या बनी, म्हटली मैनेसवे गाणी, आम्ही गळ्यात गळे मिळवूनी रे’.  

हिरवे तळकोकण या आपल्या कवितेत माधव काटदरे लिहितात, ‘पिकले आंबे गळुनि, भुतळी रस जोवरी वाहतो, वनदेविसह झिम्मा खेळत तोंवरि नृप राहतो’. तर कुसुमाग्रजांच्या गवताचं पातं कवितेत निळं निळं पाखरू आंब्यावर गात नाचायला चला, असे सांगते. ग.दि. माडगुळकरांच्या ‘देवाचे घर’ या कवितेत आंब्याच्या झाडाला सोन्याची कैरी लागते. तर मंगेश पाडगावकरांच्या ‘रडूबाई’ कवितेत ‘झाडावर आंबा पिकला तेव्हा मी तो विकला, विकून आला रूपया, मी घेतल्या पपया, पपया, पपया निघाल्या कडू आणि मला आले रडू’ या शब्दात आंबा भेटतो. आंबा या एका झाडावर ज्ञात अज्ञात कवींच्या शेकडो, हजारो नव्हे तर लाखात कविता भेटतील. कविवर्य इंद्रजित भालेराव यांच्या ‘उगवले नारायण’ या एका काव्यसंग्रहात आंबा तीन ठिकाणी, तीन रूपात भेटतो. ‘पड पड रे पावसा’ कवितेत आंब्याच्या झाडावर बसून कोकिळा कुहू बोलते. तर ‘गर्भिनी नार’ या कवितेत गरोदर स्त्रीच्या चालण्याचे वर्णन करताना आंब्याचे आणि चिंचेच्या आकड्यांचे झाडावरील डुलणे आठवते. तर ‘माऊलीची दुर्दशा’ या कवितेत आंब्याच्या झाडाला ओंजळीने पाणी घालून वाढवावे तसे आपल्या चिरंजीवाला वाढवते. तोच मुलगा सुनेपुढे लाचार होतो. तो आपल्या आस्तूरीच्या डोक्याचा भुगा करायला सांगतो, असे डोळे पाणावणारे काव्य लिहितानाही त्यांनी  आंबाच मदतीला घेतला आहे. आंब्याचे कौतुक करताना ते लिहितात, ‘पाडाचा आंबा पाहून मर्तिकामागं गवरणाऱ्याच्याही तोंडाला पाणी सुटतं, तिथं तुझीमाझी काय कथा, आंबा आहेच तसा, मर्तिकालाही जाग आणणारा’. आणखी एका कवितेत आंब्याने अंदाज बांधायला, मनाचे मानायला, धुम्म पळायला शिकवले हे सांगत असताना शेवटी लिहितात, ‘शेवटी खायचीच वस्तू आहे नेली असेल लेकरानं, शहाण्याना असं शहाणपण शिकवल’. आणखी एका कवितेत भालेराव सरांच्या स्वप्नात आमराया येतात. तर शहरीकरणाचा परिणाम झाडावर झाल्याचे ‘रानातला आंबा l अंगणात आला, संकोचून गेला l वर्दळीने’ असे सुंदर भाष्य करतात.

अमिर खुस्रोचे आम्रप्रेम त्याच्या काव्यातूनही कसे प्रतिबिंबित झाले याचेही वर्णन एका कवितेत आले आहे. ओंकार देशमुख यांची हापूस आंब्यावरील फेसबुक पेजवरील कविता आंब्याचे कौतुक करणारी आहे. ‘हापूस आंब्याची लज्जत न्यारी, एकदाच खाल्ला पण किमतीला भारी’ अशी सुरुवात करत लंगडा, दशहरा अशा विविध आंब्यांचे गुणदर्शन घडवते. गंगाधर मुटे यांच्या ‘रानमेवा’ या काव्यसंग्रहात ‘आंब्याच्या झाडाला वांगे लागत नाही’ या कवितेत मानवाने कसे असावे, याबाबत आंब्याच्या झाडाच्या गुणांना आधार घेत मांडले आहे. मराठी चित्रपटातही लावण्यामध्ये आंबा आला आहे. ‘पाडाला पिकलाय आंबा’ ही सुलोचना यांच्या आवाजातील लावणी सर्वांना परिचित आहे. वि.म. कुलकर्णी यांच्या ‘नदीचे गाणे’ या कवितेत आम्रतरू शीतल छाया देते. तर बा.भ. बोरकरांना ‘माझे घर’ या कवितेत घराजवळ ‘फुलपाखरांच्यासाठी पुढे फुलझाडे चार, आंबा एखादा कलमी यावी म्हणुनिया खार’ लावायचे आहे. आंब्यावरील कवितांचा उल्लेख करत गेले तरी एका ग्रंथाची निर्मिती व्हावी. इतर अनेक कथा कादंबऱ्यातही आंब्याच्या झाडाची रसभरीत वर्णने आलेली आहेत. अनेक नायक नायिकांना लपण्यासाठी आंब्याचा मोठा बुंधा उपयोगी आलेला आढळतो. ‘शोले’ या गाजलेल्या चित्रपटात बसंती कैऱ्या पाडतानाचा मजेदार प्रसंग आहे. मात्र आज आंब्याच्या झाडांची मोठ्या प्रमाणात होणारी तोड पाहिली की लपायला असे बुंधे मिळणार का? असा प्रश्न पडतो. पर्यावरण तज्ज्ञ माधव गाडगीळ या वृक्षतोडीवर ‘आंबा फुलतो, मोहोर जळतो’ कोकणचा राजा तळमळतो’ असे रास्त वर्णन करतात. मात्र आंब्याच्या झाडांवर मनापासून प्रेम करणारे आणि त्याला जगवणारे काही शेतकरी आहेत.

आंब्याचे आणि वसंत ऋतूचे एक अनोखे नाते आहे. यामुळे तो अनेक काव्यात जसा आढळतो, तसा संगीतातही आंब्यांचे प्रतिबिंब आढळते. त्यामुळे वसंत ऋतुशी निगडित रागामध्ये, चैतीसारख्या उपशास्त्रीय रचनांमध्ये आंब्याचा वृक्ष म्हणून, फळांचा उल्लेख येतो. कोकीळ पक्ष्याचा हा प्रिय वृक्ष. अनेक शास्त्रीय चीजांमध्येही हे झाड आढळते. रागावर आधारित चित्रांमध्येही आंबा येतो. मेंदी, रांगोळी, कपड्यावरील भरतकाम, हळद-कुंकवासाठीची कोयरी यामध्येही आम्रफळ आणि वृक्षाचे प्रतिबिंब दिसते.

ll ४ ll

आंबा अनेक कवी, लेखकांच्या जसा मदतीला धावतो, तसाच एका शास्त्रज्ञाच्याही मदतीला आला आहे. हा संशोधक म्हणजे अल्बर्ट हॉवर्ड. त्यांना भारतात ‘भारतीय शेतकऱ्यांना आधुनिक शेती करण्यासाठी उद्युक्त करायला आणि शिकवायला’ पाठवण्यात आले होते. अल्बर्ट हॉवर्ड भारतात आले. ते पाहणी करत फिरत असताना भारतातील सेंद्रिय शेतीच्या प्रेमात पडला. यासाठी त्यानी भरपूर प्रयोग केले. इंदौर संस्थानाने त्यांना त्यांच्या प्रयोगासाठी खास जमीन उपलब्ध करून दिली. पारंपरिक पद्धतीने खत निर्मिती करण्यास सुरुवात केली. या पद्धतीला त्यांनी शास्त्रीय परिमाण दिले. त्यांनी सेंद्रिय पद्धतीने शेती करण्याचे तंत्र जाहीर केले. सर्वत्र ते रासायनिक खते आणि किटकनाशकांचा वापर न करता शेती कशी करावी, हे सांगू लागले. जग त्यांना ‘सेंद्रीय शेतीचा जनक’ म्हणून ओळखू लागले. मात्र त्यांना ज्या कामासाठी पाठवले ते काम करत नाहीत, हे पाहून खत कंपन्यांचे मालक चिडले. त्यांना नोकरीवरून काढून टाकण्याची मागणी केली. तशी चर्चाही सुरू झाली. त्याचवेळी अल्बर्ट हॉवर्ड यांनी इंदौर संस्थानामध्ये लावलेल्या आणि सेंद्रिय पद्धतीने वाढवलेल्या आणि पिकवलेल्या आंब्याची भेट राणीला दिली. ती भेट राणीला खूप आवडली. राणीने हे आंबे कसे तयार केले, पिकवले, याची माहिती घेतली. त्या मधूर आंब्याच्या चवीने तृप्त झालेल्या इंग्लंडच्या राणीने त्यांना नोकरीवरून काढायचे तर दूर, उलट त्यांना ‘सर’ ही मानाची पदवी देऊन गौरविले.

आंबा म्हटले की आणखी एक अवलिया आठवतो. या अवलियाचे तर प्राथमिक शिक्षणही पूर्ण झालेले नाही. उत्तर प्रदेशातील लखनौ जिल्ह्यातील मलिहाबाद गावातील कलिमउल्लाह खान यांनी आपली ‘आम’ आदमी म्हणून ओळख निर्माण केली आहे. शाळेतील आपली प्रगती त्यांनाच पाहवत नव्हती. शेवटी सातवीतच त्यांनी शाळा सोडून दिली. वडिलांसोबत चौदा एकर आंब्याच्या बागेत काम करू लागले. बालपणीच त्यांनी आंब्याची कलमे बांधण्याची कला अवगत करून घेतली. १९५७ पासून त्यांनी एक मोठे आंब्याचे झाड निवडून त्यावर विविध वाणांची कलमे बांधायला सुरुवात केली. पहिल्या चार वर्षात त्या झाडावर २५० विविध प्रकारच्या वाणांची कलमे बांधली. आज या एकाच झाडावर ३१५ प्रकारचे आंबे लागतात. वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे डोळे बांधलेले असताना कोणत्याही वाणांचे फळ तोडून त्यांच्या हातात द्यावयाचे. ते त्याचा आकार, साल, वास यावरून आंब्याचे नाव सांगतात. त्याचबरोबर नवे वाण तयार करण्याचे तंत्रही त्यांनी अवगत केले. या पारंपरिक शिक्षण न घेतलेल्या अवलियाने अनेक जाती विकसित केल्या आहेत. सुरुवातीस ते त्या झाडाच्या फळाच्या गुणानुसार नाव देत. लज्जेने लाल झालेल्या गालांच्या रंगासारखे फळ देणारा ‘हुस्न-ई-आरा’, हृदयाच्या आकाराचा ‘अस्ल-उल-मुक्कदर’, कडवट चवीचा ‘करेला’, लांब फळ असणारा ‘केवलचंपा’, अतिशय सुंदर चवीचा ‘वालाजाह पसंद’ अशी नावे दिली. शरबती, बारग्रेन, पुखराज, खास-उल-खास, मख्खन, शामसुंदर, प्रिन्स, हिमसागर हे काही त्यांनी तयार केलेले वाण आहेत. त्यानंतर त्यांनी नव्या वाणांना कुटुंबातील सदस्यांची नावे दिली. सर्वांची नावे देऊन झाल्यानंतर त्यांनी सुप्रसिद्ध व्यक्तींची नावे द्यायला सुरूवात केली. सचिन तेंडुलकर, लता मंगेशकर, अमिताभ बच्चन, ऐश्वर्या रॉय, सुनिल गावसकर, सोनिया गांधी, अखिलेश यादव ही करीम साहेबांच्या आंब्याच्या आणखी काही वाणांची नावे आहेत. या अवलियाच्या बागेत सर्व ऋतूत फळे देणारी झाडे आहेत. ‘आंब्याच्या झाडावर रसायने, औषधे फवारणे म्हणजे आपल्या बाळाला विष देण्याइतके मोठे पाप आहे’, असे ते सांगतात. त्यांच्या बागेत येणाऱ्यास कितीही आंबे मोफत खाता येतात. ते दरवर्षी हजारो रूपयांचे आंबे मोफत वाटतात. उत्तर प्रदेश सरकारने त्यांना ‘उद्यान पंडित’ पदवी प्रदान केली आहे. त्यांना आजवर आंब्याने ३०० पेक्षा जास्त पुरस्कार मिळवून दिले आहेत. अलिकडेच तयार केलेल्या वाणाला त्यांनी ‘नमो’ हे नाव दिले आहे. त्यांनी सात जुलै हा दिवस ‘जागतिक आंबा दिवस’ म्हणून साजरा करण्यास सुरुवात केली आहे. अहमदाबादच्या श्रीकृष्ण मंदिरात आरास करण्यासाठी आंबे पाठवतात. त्यांच्या आंब्यावरील प्रेमामुळे आणि कार्यामुळे हिंदी भाषिक प्रांतात त्यांची ओळख ‘आम’ आदमी म्हणून झाली आहे.

असाच एक अवलिया महाराष्ट्रातही उदयास येत आहे. सांगली जिल्ह्यातील जत तालुक्यात अंतराळ गावात काकासाहेब सावंत शेती करतात. त्यांनी चांगली नोकरी सोडून शेती करायला सुरुवात केली. आंब्याची रोपवाटिका विकसित करून ते कलमी रोपे विकू लागले. केशर, हापूस, सिंधू, नीलम, सोनपरी, निरंजन अशा चव्वेचाळीस वाणांची रोपे विकत. रोपे न्यायला येणारे गिऱ्हाईक, रोपाला येणारे आंबे कसे असतील, हे विचारत असे. ते दाखवायचे तर शेतात सर्व वाणांची रोपे लावणे, आवश्यक होते. तसेच प्रत्येक वाणाच्या झाडाजवळ नेऊन गिऱ्हाईकाला सांगणे वेळ खाणारे होते. यावर उपाय म्हणून त्यांनी एकाच झाडावर सर्व कलमे बांधली. २०२१ मध्ये त्यातील बावीस कलमांनी फळे पकडली आहेत. वाशीम येथील शेतकरी रवी मारशीटवार यांनी आपल्या बागेत १३५१ विविध प्रकारचे आंब्याचे वाण लावले आहेत. त्यातील एक रायवळ आंब्याच्या एका झाडावर त्यांनी ५१ विविध प्रकारच्या आंब्यचे उत्पादन घेतले आहे. एकाच बुंध्यावर इतक्या वाणांची फळे लागणे हा महाराष्ट्रातील विक्रमच आहे.

मध्यप्रदेशातील जबलपूर शहरातील शेतकरी संकल्पसिंह परिहार यांची गोष्ट आणखी वेगळी आहे. ते आंब्यावर अतोनात प्रेम करतात. त्यांनी आपल्या शेतात एकूण चौदा प्रकारच्या आंब्याची झाडे लावली आहेत. त्यांनी आपल्या शेतात जपानमध्ये विकसित झालेला ‘टायगो नो टमेंगौश’ या आंब्याच्या वाणाची लागवड केली आहे. या वाणाच्या झाडाला यावर्षी सात आंबे लागले आहेत. हे आंबे पिकल्यावर त्यांना लाल – पिवळा रंग येतो. पूर्ण वाढलेल्या आंब्याचे वजन नऊशे ग्रॅमपर्यंत भरते. तो कापून खातात. अप्रतीम गोड चवीच्या या आंब्याच्या प्रत्येक फळाचे मूल्य दोन लाख सत्तर हजार रूपये आहे. त्यामुळे त्यांनी तीन रखवालदार आणि नऊ कुत्र्यांचे संरक्षण या फळांना दिले आहे. केवळ आंब्याच्या संरक्षणाची अशी सोय करणाऱ्या या घटनेची बातमी झाली नसती, तरच नवल.

ll ५ ll

     आंब्याच्या पानांचा भिरभिरा आणि कोया खेळणे हे लहानपणातील आमचे खेळ. कोया गोट्यांना उत्तम पर्याय होता. गोट्यांप्रमाणे रचना करून कोया खेळताना वेळ कसा जायचा, हे कळायचे नाही. एकत्र कुटुंब असताना शेतात एकूण तेरा आंब्याची झाडे लावली होती. वडील सर्वात मोठे. ते सातवीत असताना ही झाडे लावली होती, असे सांगितले जाते. पुढे १९७१-७२ मध्ये कुटुंब विभक्त झाले. शेती वाटण्यात आली. आंब्याची झाडे मात्र सामाईक ठेवली. एकाची चार कुटुंबे झाल्यानंतर सर्व कुटुंबातील मुलांना फळे चाखायला मिळावीत, हा त्यामागचा उद्देश. त्यामुळे तेरा झाडे आमच्या मालकीची होती. डिसेंबर महिन्यात आमची या झाडाकडे एक फेरी व्हायची. यावर्षी आंबे खायला मिळणार की नाही, याचा आम्ही अंदाज घ्यायचो. गावातील त्या भागात शेळ्या चारायला घेऊन जाणारे गावातील मित्र, विशेषत: तात्या मोहोर आला की हटकून सांगायचा, ‘अण्णा, केळ्या लयंच फुललाय!’ तात्याचे एवढे वाक्य आम्हाला भविष्यात घेऊन जायचे आणि आमच्या डोळ्यासमोर आम्ही केळ्या आंबे चोखून खात असल्याचे चित्र यायचे. मार्च-एप्रिल महिन्यात, वादळ-वारे सुटले की आम्ही पळत शेतात जायचो. पडलेल्या कैऱ्या गोळा करून आणायचो. त्या काळीही मोठ्या प्रमाणात कैऱ्या पडायच्या. त्यांचेही वाटे व्हायचे आणि चार घरात जायचे. पुण्याच्या चुलत्यांच्या शेतात एकही झाड नव्हते. आमच्या वाटणीला आलेल्या शेतात केवळ एकच झाड होते. आमच्या शेतात असणारे झाड उंच वाढलेले होते. चारी बाजूने असलेल्या झाडामुळे त्याला जगण्यासाठी उंच जावे लागले होते. त्याला फार कमी फळे यायची. हृदयाच्या आकाराचा आंबा कैरीरूपात असताना दात आंबवण्याच्या कामाचा असायचा. पिकल्यानंतरही त्याची गोडी काही खास नव्हती. मात्र फळाचे झाड तोडायचे नाही, हे वडिलांचे व्रत असल्यामुळे ते झाड निश्चिंत होते. तसेही ते झाड शेताच्या कडेला असल्याने काही त्रासही नव्हता. त्याचा विस्तारच फार नसल्याने फळही कमी लागायचे. त्यात पक्षी त्यावर तुटून पडत तरीही चार-पाचशे फळ निघायचे. हे झाड फार वर्षे जगले नाही.

दोन नंबरच्या चुलत्यांच्या शेतात चार झाडे होती. त्यांना आम्ही बाबा म्हणायचो. या चार झाडातील एका झाडाला कधीच फळ आले नाही. दुसऱ्या झाडाला ग्रामदेवता निळकंठेश्वराला अर्पण करण्यासाठी एक किंवा दोन फळे आली. त्यांच्या पासुडी नावाच्या एकाच शेतात चारही झाडे होती. त्यातील एका झाडाला भरपूर आंबे यायचे. त्याला विशिष्ट शेपूसारखा वास असायचा. त्याचे बारसे कधी आणि कोणी केले होते माहित नाही; पण, त्याला आम्ही ‘शेप्या’ म्हणायचो. एक वर्षाआड भरपूर फळे यायची. जिरायत रानात असल्याने त्यांचा विस्तार फार झाला नव्हता. एकदा या झाडाचे चारशे आंबे वाटून आले होते. कातडी जाड असल्याने त्याला पिकायला जास्त दिवस लागत. मात्र पिकल्यानंतर चवीला एकदम भारी. मध्यम आकाराच्या आंब्याचा रस घट्ट आणि गोड होता. दुसऱ्या आंब्याच्या झाडाचा आकारच लहान होता. फळही लहान होते. त्याला तसे काही नाव दिले नव्हते. त्याची चवही लक्षात ठेवण्यासारखी नव्हती.

सर्वात धाकट्या चुलत्यांच्या शेतात आठ झाडे होती. सर्वात धाकट्या चुलत्यांना आम्ही बापू म्हणायचो. इतर आठ झाडे त्यांच्या शेतात होती. त्यातील ‘मनमोहन्या’ उर्फ आमट्या हे झाड कारवाट नावाच्या शेतात होते. हे मोठे झाड होते. त्याचे फळही मोठे. मात्र जगातील सारा आंबटपणा याच्या फळात काठोकाठ भरलेला होता. या झाडाचे पिकलेले फळ खूप आकर्षक दिसायचे. कधी हातात घेऊन ते खाईन, असे व्हायचे म्हणून ‘मनमोहन्या’. मात्र फळ खाल्ले की आंबटपणामुळे थुंकून टाकावा लागत असे. इतका आंबट. त्यामुळे त्याचे दुसरे नाव आमट्या. या झाडाची पिकलेली फळे कितीही नावडती असली, तरी याच्या फळांचा उपयोग लोणच्यासाठी होत असे. या फळांना लोणच्यासाठी मोठी मागणी असे. 

याच चुलत्यांच्या तुंब नावाच्या शेतात उरलेली झाडे होती. त्यातील दोन झाडे फळे येण्यापूर्वीच वाळून गेली. शेतात जाताना झाडातील ‘सुगड्या’ हे सर्वात पहिले झाड. याला येणारे फळ खूप मोठे असल्याने त्याचे नाव सुगड्या. याला भरपूर फळे लागत. मात्र फळांच्या वजनामुळे निम्म्यापेक्षा जास्त फळे वाऱ्याने गळून जात. त्याचा विस्तार कमी, त्यात ही गळ. त्यामुळे दोन अडिचशे फळेच हाताशी लागत. मात्र या फळांची आम्ही आवर्जून वाट बघायचो. एक आंबा खाल्ला तरी पोट भरत असे.  त्याच्याजवळच गोटी आणि नरसूची गोटी ही दोन झाडे एकाच आळ्यात होती. त्यातील नरसूची गोटी हे नाव कसे आले, माहित नाही. मात्र याला फळ लागले की द्राक्ष्याचे घड लोंबकळत असल्यासारखे दिसायचे. एकाच घोसात तीस-तीस फळे असायची. अत्यंत लहान गजग्याच्या आकाराची ही फळे. त्यात या झाडाच्या फळांची चव फार आकर्षक नव्हती. त्यामुळे त्याला फळे येणे किंवा न् येणे आमच्या दृष्टीने महत्त्वाचे नसायचे. उलट ते आंबे खायला आम्ही नाखूश असायचो. त्याच्याच आळ्यात वाढलेल्या गोटीला क्वचित फळे यायची. ही फळे नरसूच्या गोटीपेक्षा थोडी मोठी होती. मात्र त्याचीही फळे फार लक्षात ठेवावीत, अशी नव्हती. मुळात त्यांची चव क्वचितच चाखायला मिळायची.

आमच्या प्रेमाची आणि आठवणीतील खरी दोन झाडे. केळ्या नावाचे झाड आमच्या खास आवडीचे. त्याचे फळ फार गोड होते म्हणून नाही. तर त्याला दरवर्षी कमी-जास्त प्रमाणात फळे यायची. याचा बुंधा आम्ही सर्व भावंडे एकत्र आलो तरी आमच्या कवेत यायचा नाही. हे झाड खूप उंचही होते. याच्या फळांचा आकार केळीसारखा लांब होता. कोयही त्याच आकाराची. कातडी पातळ. याला कैऱ्या लागल्या की पोपट या झाडावर अड्डा जमवायचे. भरपूर फळे खात असायचे. झाडाचा आकार खूप मोठा असल्याने फळांची संख्या खूप असायची. या झाडाखाली अर्धवट खाल्लेले पिवळेधम्मक आंबे सापडले की आमची नजर वर फिरायची. कोठेतरी पानाआड पिवळा आंबा दिसत असे. मग त्या फांद्या लक्षात ठेऊन घरी वडिलांना वार्ता दिली जायची. सुट्टी पाहून आंबे उतरण्याचा दिवस ठरत असे. या झाडाचे आंबे उतरण्याचे काम तीन-चार दिवस चालत असे.

सर्व झाडातील ‘साखरगोटी’ नावाचे झाड सर्वात जास्त आवडायचे. अट्टूच्या गोटीच्या आकारापासून लहान चेंडूच्या आकाराचे फळ या झाडाला यायचे. याला एक वर्षाआड भरपूर फळे येत. कैऱ्या खाण्यात आम्हाला रस नसायचा. याला कधी पाड लागतो आणि गोटीचे आंबे खायला मिळतात, असे व्हायचे. याचा पाड लागलेले कळायचेही नाही. पिकल्यानंतर आंब्याला थोडासा पिवळसर रंग दिसायचा. मात्र पिकला हे लक्षात येण्याइतका नसे. त्यामुळे सुरुवातीची पिकणारे आंबे खारूताईने खाऊन रंगीत कोया खाली टाकल्या की आम्हाला पाड लागलेले कळायचे. अजूनही कळत नाही कोणता आंबा पिकत आहे, पक्व झाला आहे, हे या खारूताईला कसे कळते? याचा विस्तार मोठा, मात्र उंची कमी होती. या झाडावर पक्षी कमी असायचे. साखरगोटीचे आंबे उतरले की आम्ही गुपचूप पिकलेत का, हे चाचपून पाहायचो. वडिलांच्या लक्षात आले की आंब्याऐवजी बोलणी खावी लागायची. पुन्हा त्या खोलीत प्रवेश बंद व्हायचा. आंबे पिकले की आम्ही एकदोन आंबे खिशात घालून बाहेर पळायचो आणि खायचो. ज्या वर्षी फळं कमी यायचे त्या वर्षी मात्र असे आंबे पळवता येत नसत. या आंब्याचा आकार लहान, तशी त्याची कोयही लहान होती.

आंबे उतरायच्या दिवशी आम्ही सर्व सख्खी चुलत भावंडे शेतात असायचो. शेतात गेल्याबरोबर प्रथम आम्हाला उतरलेले आंबे ओतून ठेवायला जागा साफ करायचो. दिवसभर सावली राहील अशी जागा निवडली जाई. गांजात पुरेसे आंबे जमा होईपर्यंत आंब्याची वाळलेली पसरट पाने शोधायचो. काही महिन्यांपूर्वी निघालेल्या ज्वारीच्या कांड्या सहज कोठेतरी मिळायच्या. शेळीच्या लेंढ्या तर रानभर असायच्या. पानाला आम्ही व्यवस्थित कापून त्याला दोन पाती बनवायचो. यासाठी मधला भाग निवडायचा कारण त्या भागात दोन बाजू समान राहतील असा भाग मिळे. बाभळीचा काटा, ज्वारीच्या धाटाची एक कांडी आणि शेळीची एक लेंढी, एवढे साहित्य आमचा भिरभिरा किंवा पंखा बनवायला पुरेसे असे. तो फिरू लागला की अत्यानंद होत असे. कोणी पाहो, अथवा न पाहो, आम्ही एकटक त्या फिरणाऱ्या भिरभिऱ्याकडे बघत बसायचो. नवनिर्मितीचा – सर्जनाचा निखळ आनंद खऱ्या अर्थाने तो होता, हे आज जाणवते. अर्थात तासाभरात लेंढी निखळणे, पान फाटणे व्हायचे आणि आमची पुन्हा भिरभिरा बनवायची धडपड सुरू व्हायची.

उतारी गांजात शे-दोनशे आंबे जमा झाले, की त्याची दोरी सोडून गांजा खाली सोडत असे. आमचे काम गांज्यातील आंबे खाली साफ केलेल्या जागेवर ओतून घ्यायचे आणि गांजा वर पाठवण्याचे असे. गांजातील आंबे ओतले, की आम्ही त्यात पाड शोधत बसायचो. असे आंब्यात पाड शोधणे, वडिलांना आवडत नसे. उतारी मात्र चांगले पाडाचे आंबे वरच खिशात आपल्या मुलांसाठी काढून ठेवत. आम्हाला खूप राग यायचा. आम्ही वडिलांकडे तक्रार करायचो, झाड आपले, आपण त्यांना उतारा देतो. मग त्यांनी असे पाड काढून ठेवावेत का?’ यावर वडिलांचे उत्तर ठरलेले असायचे, ‘अरे, तळे राखील तो पाणी चाखील. अण्णा झाडावर चढलेत. तुम्ही चढा आणि घ्या काढून पाड.’ आम्ही झाडावर चढू शकत नसायचो आणि चांगले पाड काही मिळत नसत. गावातील बब्रुवाहन अण्णा हे काम करायचे. त्यांचा मुलगा तात्या पुढे आंबे उतरायचे काम करू लागला. अण्णांचा भाऊ निळू आबाही सुरुवातीला मदत करायचे. दुपार झाली की उतारी खाली येत असे. मग आंब्याच्या झाडाखालीच पंगत बसायची. अण्णा भरपूर पाड मिळाले असले तर सर्वांना द्यायचे. नाहीतर कच्चा आंबा कापून भोजन उरकले जाई. पुन्हा उतारी झाडावर चढत असे. आमच्या डोळ्यावर पेंग येत असे. मग जी फांदी उतरली जात असे ती सोडून एका बाजूला आम्ही बरोबर नेलेला टॉवेल अंथरून झोपी जायचो. मात्र गांजा भरला की उतारी हाक मारायचे आणि आम्हाला उठावे लागायचे.

केळी, साखरगोटी या झाडांना पाच सहा हजार फळ यायचे. त्या काळात आंबे उतरण्याच्या बदल्यात मजूरी म्हणून आंबेच मिळायचे. एक फड म्हणजे सहा आंबे. शंभर फडी आंबे उतरले की सहा फडी उतारा मिळत असे. आंबे उतरून झाले की संध्याकाळी वाटण्या होत असत. आंबे वाटताना फडी मोजण्याची सुरुवात एक असे न म्हणता ‘लाभ’ असे म्हणून केली जात असे. तर आठ न म्हणता तेथे ‘अधिक’ असे म्हणत. हे कोणते पाढे असा प्रश्न बालमनाला पडत असे. ‘लाभ म्हणजे फळ लाभले म्हणून आणि आठ म्हणत नसत कारण रास लवकर संपू नये म्हणजेच ‘आटू नये’ म्हणून’ असे न पटणारे उत्तर मिळाले. आंबे वाटून झाले की सर्वजण आपल्या वाटणीचे आंबे घेऊन घरी येत असू. जोपर्यंत बापूंची गाडी होती, तोपर्यंत बैलगाडीतून प्रत्येकाच्या वाटणीचे आंबे सुखरूप घरी येत. बाबा सायकलवरून न्यायचे. एक-दोनवेळा मीही मोटारसायकलवरून आंबे घरी आणले होते.

उतरलेल्या आंब्यासाठी घरात गवताची गादी करून ठेवलेली असायची. त्यावर आंब्यांना व्यवस्थित पसरून ठेवले जाई. त्यांना पुन्हा वरून गवताचे पांघरूण घातले जायचे. सातआठ दिवसांची विश्रांती झाली की त्यांच्या पिकण्याची बातमी आमच्यापर्यंत वासातून पोहोचायची. आंब्याची अढी घातलेल्या खोलीत आंबे भरपूर आलेल्या वर्षी प्रथम ते पाट्यांमध्ये भरून सर्व नातेवाईकांच्या गावी पोहोच केले जात. घरात नुसता घमघमाट सुटलेला असे. घरात आमरसाचा बेत वारंवार होत असे. थोडे मोठे झाल्यावर रस करण्याची जबाबदारी आमच्यावर आली. आंबे प्रथम स्वच्छ धुतले जात. त्यानंतर ते बिलबिलीत करून त्याचे देठाकडील टोपण किंवा बुड काढून थोडा रस बाहेर टाकला जात असे. त्यातून बाधणारा चिक बाहेर पडत असे. चपाती, पोळी आणि धिरडे यापैकी काहीतरी जोडीला असायचे. सुट्टीत आम्ही सख्खी चुलत साताठ भावंडे, भाचरे घरात असत. त्यामुळे मोठ्या पातेल्यात रस बनवावा लागे. कोण जास्त रस पितो याची बालगोपाळात कधीकधी शर्यतही लावली जात असे. सकाळी नाष्ट्याबरोबर पिकलेल्या आंब्याची पाटी ओसरीत आणून ठेवली जात असे आणि आम्हाला ती संपवण्याचे आव्हान दिले जायचे. साखरगोटी आणि केळ्याच्या फळांनी भरलेली पाटी लगेच‍ रिकामी होत असे.

आंबा कसा खायचा, हे लहान मुलांना कोणाला तरी शिकवावे लागे. अगदी लहान भावंडांना आंबा चोखून खाण्यासाठी तयार करून द्यावा लागे. आंबा बिलबिलित करून त्याचे देठ काढायचा आणि थोडा चीक जाऊ दिल्यानंतर, तो खायला घ्यायचा. काढलेल्या देठाच्या भागाच्या ठिकाणातून रस बाहेर येत असे. तो चोखून प्यायचा. रस संपत आला की कोय बाहेर काढून कोय चोखायची. कोय पांढरीफेक होईपर्यंत तिचा रस शोषला जात असे. त्यानंतर सालीचा क्रमांक लागे. सालीची घडी घालून दोन-तीन वेळा दाताने रस चोखला जात असे. त्यानंतर दुसऱ्या टोकाला सालीचा तुकडा काढला जाई. त्या भागाकडून रस दाताने दाब देत पिला जाई. सालीला किंवा कोयीला कोण रस तसाच ठेवतो का? यावरही देखरेख असे. कोणी अर्धवट खाऊन नवा आंबा घेतला की, ‘नीट खा की रे, माणसानं खाऊन माजावं, टाकून माजू नये’ ही म्हण ऐकावी लागत असे. त्यानंतर कोया वेगळ्या आणि साली वेगळ्या पाटीत जात असत. साली जनावरांच्या आमोण्यात जात असत. तर कोया उकिरड्यावर जात. उन्हाळ्यात उकिरड्यावर पडलेल्या कोयांवर पावसाचे तुषार पडताच त्या कोयीतून तांबडे, चॉकलेटी, गुलाबी, लाल कोंब बाहेर येत. त्यातील काही रोपे उपटून शेतात लावायला नेली जात. मात्र आमचा आणखी एक खेळ चालत असे. अशा नुकत्याच कोंब आलेल्या मोठ्या कोया आम्ही शोधत असू. त्यावरील कठिण आवरण हलकेच दूर करायचो. त्यानंतर बीच्या द्विदल भागाला दुसऱ्या टोकाकडे आम्ही घासायचो. त्यानंतर दोन दलामध्ये अंतर असणारा भाग दिसायचा. तो विशिष्ट आकारात आला की आमची आम्रसनई तयार होत असे. त्यातून सनई, पिपाणीसारखे आवाज येत असत. हा खेळ मात्र चोरून करावा लागत असे. वडिलांनी पाहिले की रट्टे मिळायचे. ‘नव्या झाडाला वाढण्या अगोदर मारले’, म्हणून हा प्रसाद असायचा.  

          आंबे उतरून घरात आणल्यानंतर आणखी एक कार्यक्रम असायचा. आई त्यादिवशी निवडक आंबे बाजूला काढत असे. ते सर्व आंबे बादलीत भरून त्यावर पाणी ओतून ठेवत असे. आई अगोदरच हळकुंडे फोडून, दळून त्याची बारीक पावडर करून ठेवत असे. दुसऱ्या दिवशी सकाळी जाड पात्याची आंबे फोडण्याची विळी काढली जात असे. ती स्वच्छ घासून, धुवून स्वच्छ केली जात असे. त्यानंतर स्वच्छ धुतलेले पांढरे कापड खाली अंथरून त्यावर विळी ठेऊन आंबे फोडण्याचा कार्यक्रम सुरू होत असे. आंबे फोडताना काळजीपूर्वक दाब दिला जात असे. थोडा निष्काळजीपणा दाखवला तर बोटाचा तुकडा पडण्याची भिती असायची. त्यामुळे हे काम फार कौशल्याने केले जात असे. आमच्याकडे त्यातील बियांचे तुकडे बाजूला काढून टाकायचे काम असे. त्यानंतर त्यामध्ये हळद, मीठ आणि लसूण यांचे योग्य प्रमाणात केलेले मिश्रण भरले जात असे. असे मिश्रण भरलेल्या सर्व फोडी अगोदरच स्वच्छ धुवून ठेवलेल्या मडक्यात फोडी भरल्या जात. त्यावर स्वच्छ धुतलेले कापड झाकून बांधून ठेवले जात असे. सात ते आठ दिवसात त्याला पाणी सुटून मुरत असे. लोणचे मुरले की त्यातील फोडी काढून भाकरीवर घेतल्या जात असत. ‘खार - भाकर खाणे’ हा त्यावेळी आनंदाचा भाग असे. कोयीवरील मांसल भाग संपल्यानंतर वाटीतील पाणी घेऊन कितीतरी वेळ कोय चोखत बसायचो. ते आनंदाचे क्षण आजच्या मुलांना कोणतीही लोणचे विकणारी कंपनी देऊ शकत नाही.      

आमच्या मालकीच्या आंब्याच्या झाडाच्या कैऱ्या आंबट असल्याने फार ओढ नसायची. मात्र गावातील निलकंठेश्वर मंदिराच्या बाजूला एक झाड होते. त्या झाडाच्या कैऱ्या मीठ न लावताही खायला आवडायच्या. खूप कैऱ्या खायचो. झाडाच्या फांद्या इतक्या खाली होत्या की बांधावरच्या फांद्याची फळे लहान मुलांच्या हाताला यायची. या झाडाला दगड मारायचे धाडस कोणी करायचे नाही. या आंब्याच्या झाडाचा आकार फार मोठा होता. या झाडाला अनेक आग्या मोहोळ बसलेले असायचे. दगड फांदीला लागला तरी त्या उठायच्या. या झाडाच्या कैऱ्यांची चव आजही आठवते. मात्र आमचे माध्यमिक शिक्षण पूर्ण होण्यापूर्वीच गावातील अनेक आंब्याच्या झाडांची कत्तल झाली. पांगरीत लाकूड कापणीचे यंत्र आणून बसवले गेले आणि पांगरी पंचक्रोशीतील आमराया संपल्या. गावाच्या बाहेर पडले की पूर्वी प्रत्येकाच्या बांधावर आंब्याची झाडे असायची. आता नुसते ओसाड वावर पाहून मनात आठवणींचे काहूर उठते. अनेक वर्षे झाली, आंब्याच्या मौसमात गावी जाणे झाले नाही. मात्र नोकरी निमित्त नांदेडला असताना स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठामध्ये कुलगुरु सुर्यवंशी सरांनी मोठ्या प्रमाणात आंब्याची झाडे लावलेली होती. या झाडांची बाग दुर्लक्षित होती. मी कुलसचिव असताना या बागांकडे विशेष लक्ष देण्याचे भाग्य मला लाभले. त्या बागा फुलवल्या आणि वर्षातच त्यांना चांगली फळे लागली. या फळांची विक्री करून लाखाचे उत्पन्न विद्यापीठास मिळाले. हे सारे आम्रप्रेमातून घडले. या झाडांमध्ये मला दशहरा वाणाची ओळख झाली. दशहरा लांब, निमुळता, पिकल्यानंतर तो हळदीसारखा पिवळा धमक होतो. याचा रस पातळ असतो, मात्र याची चव अवर्णणीय. पण या फळाला हापूससारखे भाग्य लाभत नाही. तो मराठवाडा, विदर्भ आणि उत्तर भारतात मिळतो. महाराष्ट्रातील इतर भागात नाही. कदाचित पिकल्यानंतर तो लवकर पुढे जात असल्यामुळे असेल.

पूर्वी म्हणे लग्न आठ - दहा दिवस चालायचे आणि लग्नामध्ये आमरसाचे भोजन घातले जायचे, असे जुने लोक आमच्या लहानपणी सांगायचे. पाण्याच्या हाळामध्ये रस केला जात असे. आता असे लग्न दंतकथा वाटते. मात्र असे सोहळे अनुभवलेले अजूनही काही बुजुर्ग भेटतात. आज असे लग्न करणे कठीण आहे. असे लग्न करायचे झाल्यास मुळात एवढे आंबे मिळण्यासाठी आम्ही अशी जुनी भरपूर फळे देणारी झाडे जतन कुठे केली आहेत? आता शहरात आम्ही डझनावर, किलोवर आंबे आणतो आणि खातो.

आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. कोयीपासून लावलेले आंब्याचे झाड त्याच प्रकारची फळे देत नाही कारण आंब्याच्या स्त्री-बीजाचे फलन होताना वेगळ्या प्रजातीच्या आंब्याचे परागकण त्यावर पडलेले असतात. या मधूर फळांची चव चाखताना आंब्याच्या या गुणालाही मानवाने मनोमन स्विकारले तर….? 

(उत्तरार्ध..)


लेखाचा पूर्वार्ध वाचण्यासाठी पुढील लिंकवर भेट द्या

http://drvnshinde.blogspot.com/2021/07/blog-post.html





बुधवार, २८ जुलै, २०२१

आबाल-वृद्धांचा लाडका आम्रराज!

 आम्रराज. या एका शब्दात वर्णन पूर्ण व्हावे आणि ज्याचे वर्णन करायला शब्द अपूरे पडावेत, असा हा वृक्ष. आंब्याची फळे सर्वांना आवडतात. हे मूळ भारतातील झाड. भारतातील संस्कृतीमध्ये, साहित्यात याचे प्रतिबिंब आढळते. लोकजीवनात एकरूप झालेले हे झाड, त्याची वैज्ञानिक माहिती, त्याचे लोकसंस्कृतीतील प्रतिबिंब, त्यावरील कथा आणि या झाडाबरोबर घालवलेले बालपण. आंब्याविषयी सारे काही, मात्र दोन भागात. पहिल्या भागात… आंब्याबद्दलची माहिती आणि आंब्याबाबतच्या कथा…

_________________________________________________________

ll १ ll

रखरखणारे ऊन, दिवसभर वाढत जाणारे तापमान, सूर्य मावळला तरी अंगातून निथळणाऱ्या घामाच्या धारा. असा असतो उन्हाळा. जीव नकोसा करून टाकणारा. मात्र याच उन्हाळ्यात नवनिर्मितीला सुरुवात होते. पानझड झालेल्या झाडांना नवी पालवी फुटते. नव्या पानांसोबत विविध वनस्पतींना कळ्या येतात, फुले फुलू लागतात आणि वसंत ऋतू विविध रंगांची बरसात करत राहतो. उन्हाळा हा आंब्याचाही मौसम. आंबे आवडत नाहीत, असा माणूस दुर्मिळ. अनेकजण चांगल्या चवीच्या आंब्यासाठी अक्षय्य तृतियेपर्यंत वाट पाहतात. आपल्या अवीट गोडीने सर्वप्रिय असणारे हे फळ भारताचे आणि पाकिस्तानचे राष्ट्रीय फळ, तर बांग्लादेशचा राष्ट्रीय वृक्ष.

आपल्या खास चवीने सर्वप्रिय बनलेल्या या फळाला मराठीत आंबा, संस्कृतमध्ये आम्रम्, रसाल, अतिसौरभ, कोकणीमध्ये आंबो, हिंदीमध्ये आम, आंब, गुजरातीत केरी, आंबो, सिंधीमध्ये आंब, आमु, तमिळमध्ये मांबाझम, मांकाय, मम्मारूम, मांगाय, तेलगूमध्ये मामिडी, मामाडिचिट्टू, पंजाबीमध्ये आंब किंवा आम, ओडिसीमध्ये आंबा, आम, काश्मिरीमध्ये आंब, मल्याळमध्ये मना किंवा मंगा, कन्नडमध्ये मावू, माविनहन्नु म्हणून ओळखले जाते. याला इंग्रजीमध्ये मँगो म्हणतात. हे नाव मल्याळममधील मना किंवा मंगा या नावावरून आले, असे मानले जाते. पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात दक्षिण भारतात मसाल्याच्या व्यापारासाठी पोर्तुगीज आले आणि हे फळ त्यांना चाखावयास मिळाले. त्यांना ते आवडले आणि त्याला ‘मंगा’ असे म्हणायला सुरुवात केली. त्या फळाची पाश्चात्य देशांना ओळख करून देताना त्याचे इंग्रजीत मँगो झाले. त्याचे शास्त्रीय नाव ‘मँजिफेरा इंडिका’ असे कार्ल लिनियस यांनी ठेवले. त्याचे भारतीय नाव ‘मना’ किंवा ‘मंगा’ यावरून ‘मॅन्जिफेरा’ आणि मूळ भारतातील झाड म्हणून ‘इंडिका’ असे निश्चित करण्यात आल्याचे मानले जाते. दगडासारख्या बियांमुळे त्याला अश्मफळ म्हणूनही ओळखले जाते.

आंबा मूळचा भारतीय उपखंडातील असल्याचे मानले जाते. काही तज्ज्ञांच्या मते अगदी भारत नाही पण दक्षिण आशियातील एखाद्या देशात या वृक्षाचे मूळ असावे. तसे अनेक पुरावेही उपलब्ध आहेत. अगदी सोळाव्या शतकापर्यंत भारतीय उपखंडाबाहेर या फळांची ओळखही नव्हती. मात्र आज बहुतांश उष्ण कटिबंधीय देशात या वृक्षाची लागवड केली जाते. मेघालयातील दामलगिरी येथे सापडलेल्या जीवाश्मांच्या अभ्यासातून साठ लाख वर्षापूर्वी त्या भागात आंब्याची झाडे असावीत, असे सिद्ध झाले आहे. ख्रिस्तपूर्व दोन हजार वर्षांपूर्वीपासून आंब्याची लागवड करण्यात येत असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. इसवी सन पूर्व चारशे ते पाचशे वर्षांपूर्वी हे फळ पूर्व आशियामध्ये लावले जाऊ लागले. चौदाव्या शतकात श्रीलंकेमध्ये आंब्याच्या लागवडीचे पुरावे मिळतात. पंधराव्या शतकात हे फळ फिलिपाईन्समध्ये पोहोचले; तर सोळाव्या शतकात ब्राझिल आणि पोर्तुगालमध्ये, सतराव्या शतकात अमेरिकेत आणि पुढे अठराव्या शतकात वेस्ट इंडिजमध्ये पोहोचले. आज बहुतांश उष्ण कटिबंधीय देशात आंब्याची लागवड केली जाते.

इतिहासात आंब्याच्या लागवडीचे अनेक संदर्भ मिळतात. सम्राट अशोकाने राजमार्गाच्या बाजूला सावली आणि फळ देणारी झाडे लावण्याचा आदेश दिला होता. त्यामध्ये आंब्याच्या झाडाचा समावेश होता. अल्लाउद्दिन खिलजीला आंबे प्रिय होते. बाबराने आपल्या ‘बाबरनामा’ या ग्रंथात आंब्याचे वर्णन केले आहे. इराण आणि मध्य आशियामध्ये प्रथम तोतापुरी आंबा पोहोचला. अकबराने एक लाख आंब्याची बाग लावल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. बादशहा जहांगीर याने लाहोर येथे तर बादशहा शहाजहानने दिल्लीत आंब्याच्या बागा लावल्या होत्या. शहाजहानने औरंगजेबाला आमराईतील सर्व आंबे स्वत:साठी तोडले म्हणून कैदेत ठेवले होते. आंब्यामुळेच मिर्झा गालिब आणि शेवटचा बादशहा बहादूरशाह यांच्यात मैत्री झाली, असे म्हणतात. आंब्याच्या मौसमात मिर्झा गालिब प्रतिदिन एक डझन आंबे खात असत. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पर्यावरणाच्या दृष्टीने आंब्यासारख्या झाडांची लागवड करण्याचे आदेश दिले असल्याचे संदर्भ मिळतात. पेशव्यांनी सुद्धा आमराया फुलवल्या होत्या. पेशवेकाळात कलम करण्याचे तंत्रही वापरले जात होते. इंग्रजांमुळे आंबा कापून खाण्याची पद्धत आली.  

आंब्याची झाडे बियांपासून तयार होतात. आंब्याच्या बियांना कोय म्हणतात. कठिण कवचात द्विदल बी दडलेले असते. आंब्याचा मुख्य मौसम उन्हाळ्यात येतो. आंबे खाऊन त्याच्या कोया टाकून दिल्या जातात. पावसाळा सुरू झाला की या बिया रूजतात आणि कोवळे तांबडे - तपकिरी कोंब बाहेर पडतात. खाली सोटमूळ जाते आणि कोंब वर येतो. नेहमीच्या पानासारखीच पाने सुरूवातीपासून कोंबाला यायला लागतात. कोंब वाढत जातो, तसा त्यांचा रंग हिरवा होत जातो. पाने एकाआड एक येत जातात. मात्र शेळ्या, मेंढ्या, गाय, म्हैस असे पाळीव प्राणी या उगवलेल्या रोपांना आवडीने खातात. त्याचे कोंब  प्राण्यांनी खाल्ले की रोप जगत नाही. त्यामुळे मोकळ्या जागेवरील रोपे जगण्याचे प्रमाण शून्य असते. खास लावलेली किंवा जनावरांचे तोंड न लागलेली रोपेच जगतात. जनावरांनी खाऊ नये म्हणून त्याभोवती कुंपण घालतात. हिरवे खोड जरा मोठे झाले की प्रथम त्याचा रंग लालसर होतो, आणि पुढे किरमिजी होत जातो. आणखी मोठ्या खोडाचा रंग काळसर होतो. त्यामध्ये खाचा तयार होतात. भारतातील आंब्यांच्या कोयीतून साधारणपणे एकच कोंब बाहेर पडतो. मात्र एकाच कोयीतून सात कोंब बाहेर पडणारे वाण फिलिपाईन्स, फ्लोरिडा, मेक्सिको, वेस्ट इंडिज येथे आढळतात.  

आंब्याची झाडे काळ्या किंवा लाल मातीत चांगली वाढतात. मुरमाड जमिनीतही जगतात, मात्र त्यांची वाढ नीट होत नाही. आंब्यांच्या लागवडीसाठी पाण्याचा निचरा होणारी जमीन चांगली असते. नव्याने लावलेल्या रोपांच्या बुंध्याशी तण वाढले, तर त्याचा परिणाम आंब्याच्या वाढीवर होतो. मात्र पुरेसे अंतर राखून लावलेल्या आंबा बागेत आंतरपिक घेतले जाते. आंब्याच्या बागेस पाच वर्षांनंतर पाणी नाही दिले, तरी झाडांची वाढ चांगली होते. कोकणामध्ये चांगली वाढ झालेल्या आंब्याच्या झाडास मीठ देतात. ते पाहून इतर भागातही झाडांच्या बुंध्यात मीठ घातले गेले. मात्र नेमके किती मीठ घालायचे, हे न समजल्याने अनेक बागांतील झाडे जळून गेली. कोकणात झाडाचा पालापाचोळा बुंध्याशी जमा करून त्यावर माती टाकण्याची पद्धत आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यात पाण्याचा ताण पडून झाडे मरत नाहीत. पाल्यापासून तयार होणारे खत झाडास मिळते. जमीन हलक्या प्रतीची असल्यास झाडाला बाहेरून खत आणि पाणी पुरवावे लागते.    

रोप चार-पाच फुटांचे होताच त्याला फांद्या फुटतात. फांद्या सर्व बाजूंनी फुटल्याने झाड डेरेदार होऊ लागते. झाड अगदी शंभर सव्वाशे फुट उंचीचे होते. हे झाड दीर्घायुषी आहे. अगदी तीनशे वर्षांपर्यत जगतात. मात्र कोयीपासून तयार झालेल्या झाडाचे फळ हे मूळ झाडाच्या फळांप्रमाणे नसते. त्यामुळे आता त्याच प्रकारची फळे मिळवण्यासाठी कलम बांधून रोपे तयार केली जातात. कलम बांधलेल्या रोपांची झाडे उंच वाढत नाहीत. आंब्याला सोटमूळ असते. पूर्ण वाढलेल्या झाडांचे सोटमूळ तीस फुटांपर्यंत खोल जाते. त्यापासून फुटणारी उपमुळे सर्वत्र पसरत जातात. आंब्याचे झाड मूळ खोडापासून तोडले तर पुन्हा फुटत नाही.

आंबा सदाहरित वृक्ष आहे. आंब्याची पाने एकाआड एक येतात. मोहोर येताना त्याठिकाणी अनेक पाने एकत्र आलेली असतात. पानाचा देठ सुरूवातीला रूंद असतो. पुढे तो थोडा निमुळता असतो. पाने लांब आणि दाट असल्याने आंब्याची सावली घनदाट असते. खेड्यापाड्यातील लोकांची दुपारची विश्रांती सुखकर करणारे हे झाड. आंब्याची पाने साधी असतात आणि त्यांची लांबी पंधरा सेंटिमीटर पासून पस्तीस सेंटिमीटरपर्यंत असते, तर रूंदी चार सेंटिमीटरपासून पंधरा सेंटिमीटरपर्यंत असते. पानाला मध्यभागी शीर असते. त्यापासून उपशिरा निघतात. उपशिरांची बारीक जाळी बनते. पानांचा रंग गर्द हिरवा तर शीरांचा रंग पिवळसर पोपटी असतो. या पानांचे खत चांगले होते. त्यामुळे माती भुसभुशीत होते. फांद्यांना येणारी कोवळी पाने लाल, तपकीरी रंगांची असतात. नंतर त्यांचा रंग पोपटी आणि पुढे  गडद हिरवा होत जातो. पाने जुन झाली की पिवळी पडतात आणि गळतात. मात्र सर्व पाने एकाच वेळी पडत नाहीत. त्यामुळे याची सावली वर्षभर मिळते.

झाड सात आठ वर्षांचे होताच त्याला ऑक्टोबर ते डिसेंबर या काळात मोहोर यायला सुरुवात होते. या मोहोरापासून येणारी फळे ही एप्रिल-मे महिन्यात येतात. अपवादात्मक परिस्थितीत मे-जूनमध्ये मोहोर येतो. याची फळे सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये येतात. मोहोर म्हणजे असंख्य कळ्यांचा गुच्छ असतो. बारीक फांद्यांच्या टोकाला मोहोर येतो. ऑक्टोबर नोव्हेंबरमध्ये कोवळी पाने आली नाहीत, की समजावे आंब्याला मोहोर येणार आहे. ज्या फांद्यांना मोहोर येत नाही, त्यांना कोवळी पाने येतात. कळ्यांचा गुच्छ पोपटी किंवा फिकट चॉकलेटी लालसर रंगाचा असतो. काही दिवसांतच त्याची वाढ होवून कळ्या फुलायला सुरुवात होते. काही झाडांच्या मोहोराचा दांडा अगदी एक फुट लांबीचा असतो. कळ्या फुलताच आसमंत गंधांने भरून जाते आणि त्यावर मधमाशा, कीटकांचा वावर सुरू होतो. फुलाला पाच पाकळ्या असतात. पाकळ्या पाच ते दहा मिलीमीटर लांब असतात. गुप्त काळात आम्रमंजिरीचा उपयोग मद्याला सुगंधित करण्यासाठी करण्यात येत असे. या कीटकांचा वावर अनेक झाडांवर असल्याने मिश्र संकर होतो. त्यामुळे बियांपासून त्याच वाणांचे झाड तयार होत नाही. कीटक आणि मधमाशामुळे परागीभवन होते आणि फलधारणा होते. दोन-तीन दिवसात फलधारणा झालेली फुले सोडून इतर फुले गळतात. पिवळ्या किंवा लालसर केशरी देठाला जोडलेले हिरवे गोंडे असे चित्र खूप मजेदार दिसते. आमरस खाणे जितके आनंददायी तितकेच आंब्याचा फुललेला मोहोर पाहणे आल्हाददायक असते. आंब्याची फळेही मोठ्या प्रमाणात गळतात. मोहोराच्या दांड्याची लांबी जास्त असते. आंबे जसे मोठे होत जातात, तसे वाऱ्याबरोबर झुलू लागतात. अनेक झाडांच्या फळांचे देठ हलके असते. अशा झाडांच्या फळांची गळ मोठ्या प्रमाणात होते. फलधारणा झाल्यापासून चार ते पाच महिन्यांत फळ पक्व होते. फळांचा आकार गोल, अंडाकृती किंवा केळीसारखा असतो. फळांच्या गुणधर्मावरून वाणांना नावे दिली आहेत. फळांचा आकार चार ते पाच सेंटिमीटरपासून तीस ते पस्तीस सेंटिमीटरपर्यंत भरतो. गोटी आंब्यांचे वजन पन्नास ग्रॅम तर मल्लिकासारख्या वाणांच्या फळांचे वजन दोन-तीन किलोपर्यंत भरते. विदेशातील काही वाणांचे फळ पाच किलोपर्यंत वजनाचे असते. भारतातही मध्यप्रदेशातील अलिराजपूर भागात पिकणाऱ्या नूरजहाँ आंब्याचे वजन एक ते पाच किलो भरते. 

फळ वाढू लागल्यानंतर सुरुवातीला आतील बीवरील आवरण कोवळे असते. मात्र फळ पक्व होऊ लागले की ते कठीण होत जाते. देशी वाणांचे पाचशेपेक्षा जास्त वाण भारतात पाहावयास मिळतात. झाडावरच आंबे पिकू लागतात. असे एक दोन पिकलेले आंबे मिळाले की ओळखावे, आंबे पक्व झालेत आणि फळे काढायला हवीत. झाडाचे आंबे काढण्याच्या प्रक्रियेस ‘आंबे उतरणे किंवा उतरवणे’ असे म्हणतात. झाडावरून आंबे काढणे हे कौशल्याचे काम असते. जरा जोरात हिसका दिला, तरी आंबे खुडीतून खाली पडतात आणि ते खराब होतात. लांब बांबूला पुढे लोखंडाचे फुटभर व्यासाचे कडे असते. त्याच्या पुढच्या टोकाला दोन लोखंडी पट्ट्या बसवून पसरट V आकार केलेला असतो. त्या गोल कढीच्या खाली दोरीची गोल जाळी असते. फांदीच्या टोकाला असणारे आंबे त्या गोल कडीमध्ये घेणे आणि तोडणे सरावाने जमते. खुडीतून खाली पडलेले आंबे डागील बनतात. त्यांना वेगळे ठेवावे लागते. खुडीत तीन-चार आंबे काढले की झोळी जवळ घेऊन ते आंबे मोठ्या झोळीत टाकले जातात. याला गांजा म्हणतात. गांजा म्हणजे मीटरभर व्यासाची गोल बांगडी असायची. त्याच्या खाली शे-दोनशे आंबे बसतील, अशी दोऱ्यांची जाळी बनवलेली असायची. आता ही जाळी बनवण्याची कला संपत चालली आहे. त्याऐवजी आता पोते बांधण्याचा शॉर्टकट वापरला जातो. त्या बांगडीला चार ठिकाणी दोरी बांधून पुढे ती जाड दोरीला जोडली जायची. या दोरीसह गांजा आणि खुडीसह उतारी झाडावर चढत. आंबे गांज्यामध्ये पुरेशा प्रमाणात साठले की त्याची दोरी खाली सोडली जाते आणि गांजा रिकामा करून परत वर पाठवला जातो.

आंबे उतरवताना आंब्याच्या देठातून चिकट द्रव बाहेर पडतो. त्याला चीक म्हणतात. हा चीक शरीराला लागल्यास शरिरावर जखमा होतात. कपड्याला लागल्यास कपड्यावर डाग पडतात आणि ते काढणारा कोणताही साबण नाही. विंचू चावल्यानंतर लावण्यासाठी काही आदिवासी आंब्याचा चीक जमा करून ठेवतात. बाकीचे आंबे गवतामध्ये (अढीत) पिकायला घातले जातात. सात – आठ दिवसानंतर आंबे पिकू लागतात. रसायनांचा वापर करूनही आंबे पिकवले जातात. मात्र असे आंबे खाणे आरोग्यासाठी धोकादायक असते. पिकलेल्या आंब्यांचा रंग साधारणपणे पिवळा असतो. काही वाणांच्या आंब्यांच्या सालीचा रंग केशरी, लाल होतो. मात्र काही वाण असे आहेत की ज्यातील पिकलेल्या आंब्यांच्या सालीचा रंग हिरवाच असतो. काही आंब्याच्या फळांवर ठिपके असतात. पिकलेल्या आंब्यांची चव गोड, आंबट असते. काही आंब्यांना विशिष्ट वासही येतो. काही फळांतील बीवरील आवरणास केसर असते, तर काहींना बिल्कुल नसते. कोय आणि सालीच्या मध्ये मधूर पिवळा केशरी गर असतो. तो गरच आंब्याला सर्वप्रिय बनवतो.

असे पिकलेले चांगले आंबे खाणे म्हणजे पर्वणी असते. त्यातही हापूस आंब्याचा तोरा खास असतो. ही फळे कापून खाल्ली जातात. पिकलेल्या आंब्याचा रस करतात. रसपोळीचा बेत उन्हाळ्यात अनेक घरांत असतो. रसाबरोबर खाण्यासाठी धिरडी हा प्रकार मराठवाड्यात आवर्जून बनवला जातो. विदर्भात रसाबरोबर तळलेली कुरवडी खातात. आमरस भात आणि शेवयाबरोबरही खातात. रसांपासून पोळी बनवून त्यापासून आंबावडी बनवली जाते. आंबा जास्त खाल्ल्यास काही लोकांना त्रास होतो. आमरस बाधू नये म्हणून त्यामध्ये दुध किंवा तूप घालून खातात. काही भागात रसामध्ये ताक किंवा दही मिसळतात. आमरस कसा खावा याचे शास्त्र आहे. नवयुवकांना फुर्रर्र असा आवाज करत रस खाणे आवडत नाही, ते नाराजी दाखवतात. मात्र गो.वि. करंदीकर गुरूजींनी याबाबत एक मार्गदर्शक पुस्तिका लिहिली आहे. पोळी आणि रस खाताना फुर्रकन आवाज आलाच पाहिजे. तसा न येऊ देणे अवैज्ञानिक आहे. आपल्या जिभेच्या मध्यभागी असणाऱ्या ग्रंथी अशा पद्धतीने रस खाल्ला तरच स्त्रवतात, असे सांगण्यात आले आहे. जुनी माणसे बाळ गोपाळांना रस वाढल्यानंतर, ‘पोरांनो, लावा घोडे पव्हणीला’ म्हणायचे, त्यानंतर मुले फुरक्या मारत वाट्यांवर वाट्या संपवायची.  

आंब्याचे भारतात दोन कोटी ५६ लाख टन उत्पादन होते. इंडोनेशिया, चीन, मेक्सिको, पाकिस्तान, ब्राझील या देशांमध्ये एकूण वीस ते तीस लाख टन उत्पादन होते. जगातील एकूण आंबा उत्पादनाच्या साठ टक्के उत्पादन भारतात होते. शंभर ग्रॅम आंबा गरामध्ये कार्बोहायड्रेटस १५ ग्रॅम असते. साखर १३.७ ग्रॅम, तंतूजन्य पदार्थ दीड ग्रॅम, मेद ०.३८ ग्रॅम आणि प्रथिने ०.८२ ग्रॅम असतात. डोळ्यांना उपयुक्त बीटा कॅरेटीन ५४ मायक्रोग्रॅम असते. उर्वरित भाग पाण्याने भरलेला असतो. यात जीवनसत्व ए, जीवनसत्व बी-१, बी-२, बी-३, बी-५, बी-६, बी-९, जीवनसत्व सी, जीवनसत्व इ आणि जीवनसत्व के असतात. कॅल्शियम, तांबे, लोह, मॅग्नेशियम, मँगेनिज, फॉस्फरस, पॉटेशियम, सेलेनियम, सोडियम, जस्त क्षार विपुल प्रमाणात असतात. आंब्याच्या कोया जमा करून पुढे विकल्या जाऊ लागल्या. बियांपासून साबण बनवण्याचे तंत्र विकसित झाले आणि कोयांना चांगला भाव मिळू लागला. उकिरड्यावर कोया जाणे दुर्मिळ झाले. याचा परिणाम रायवळ आंब्याची संख्या कमी होण्यात झाला आहे. एकिकडे लाकडांसाठी जुन्या झाडांची तोड आणि दुसरीकडे बियांना जमिनीत मिसळू न देण्यामुळे एकूणच आंब्याची झाडे कमी होत आहेत.       

आयुर्वेदामध्ये आंब्याच्या आरोग्यविषयक उपयोजनाबाबत अनेक गोष्टी लिहिलेल्या आहेत. लांबट आंब्यापेक्षा गोल आंबे चांगले मानले जातात. गरोदर महिला कैऱ्या (कच्चे आंबे) आवर्जून आणि आवडीने खातात. कैरीमध्ये आम्लता आणि क्षार जास्त असतात. त्यापासून पन्हे हे पेय बनवले जाते. उन्हाचा त्रास यामुळे कमी होतो. त्यापासून कोशिंबीर केली जाते. अनेक भागात कैरीचे तुकडे वरणात टाकण्याची पद्धत आहे. आंबा खाल्ल्यामुळे त्वचा, पोटाचे आरोग्य चांगले ठेवते. मात्र जास्त खाणे त्रासदायक ठरते. कच्च्या कैऱ्यांचे लोणचे बनवतात. फोडींची भाजीही बनवतात. मुरांबा, साखरांबा, आमसूल हे पदार्थही कैरींपासून बनतात. पिकलेल्या आंब्यांचा आमरस, आंबावडी, आंबापोळी इत्यादी पदार्थ बनवतात. आईसक्रिम, मिल्कशेक यामध्येही आमरसाचा वापर करतात. साल, पान, फुले, फळे या सर्वांचे उपयोग आयुर्वेदात दिले आहेत. कैऱ्यांपासून कोशिंबीरही बनवली जाते. हिरव्या शेंगदाण्यासह कांदा, लसूण, तिखट, मीठ आणि थोडीसी हळद घालून बनवलेली कोशिंबीर चाखत राहावी अशी असते. प्रसाद शिरगांवकर यांनी आंब्याचीही वाईन बनवण्याचे प्रयोग केले आहेत.

कैरीचा गर फडक्यात गुंडाळून डोळ्यांवर ठेवला जातो. आंब्याची साल कुटून त्यापासून पोटदुखीवर औषध बनवले जाते. गळा सुजल्यास सालीची भुकटी चुन्यामध्ये मिसळून गळ्याभोवती बांधली जाते. अंतर्सालीचा वापर पोटात जळजळ होत असल्यास केला जातो. हगवणीवर कच्च्या सालीचा अर्क वापरला जातो. आंब्याची कोवळी साल चघळल्यासही फरक पडतो. अनेक लोक सकाळी आंब्याचे कोवळे पान खाल्ल्यास प्रसन्न वाटते, असे मानतात. संधिवाताचा त्रास असणारे लोक आंब्याची आणि निरगुडीची पाने पाण्यात टाकून आंघोळ करतात. आंब्याच्या कोयीपासून किंवा कोय जाळून तिच्या राखेपासून घामगुंडावर औषध बनवले जाते. आंब्याच्या बियांचा वापर साबण तयार करण्यासाठी केला जातो. आयुर्वेदामध्ये आंब्याच्या विविध भागांच्या औषधी उपयोगासंदर्भात उल्लेख आहे. आंब्याच्या पानांचा मधुमेह, मुतखडा, दमा आणि पोटावरील विकारामध्ये उपयोग होतो. आंब्याच्या पानांचा कोलेस्टेरॉल कमी करण्यासाठी उपयोग होतो. आंब्याच्या औषधी गुणधर्मासंदर्भात ‘पक्वाम्रो मधुर: शुक्रवर्धक: पौष्टिक: स्मृत:l गुरु: कान्तितृप्तिकर: किंचिदम्लो रुचिप्रद:ll  हृद्यो मांसबलानांच वर्धक: कफकारक:l  तुवरश्च तृषावातश्रमाणां नाशक: स्मृत:ll’ अर्थात पक्व, पिकलेला आंबा चवीला गोड आणि किंचित आंबट, तुरट असतो. पचण्यास जड असतो. आंब्याचे सेवन शुक्रधातू वाढवतो. तो पौष्टिक, रूचकर आणि तृप्ती देणारा असतो. स्नायुंची ताकत वाढवतो. कफ, तृष्णा, वात आणि श्रम परिहार करतो.

आंब्याच्या बुंध्याचे लाकूड सरळ असते. रायवळ आंब्याच्या फांद्याही काही प्रमाणात सरळ असतात. आंब्याचे लाकूड तुलनेने वजनाला हलके असते. त्याचा प्रामुख्याने जळण म्हणून उपयोग केला जातो. काँक्रिट बांधकामामध्ये आधारासाठी हे लाकूड काही प्रमाणात वापरतात. सेंट्रिंग कामात फळ्याही उपयोगाला येतात. मात्र लाकडास वाळवी आणि कीड मोठ्या प्रमाणात लागत असल्याने त्याचे इतर उपयोग तसे कमी आहेत. काही भागात आंब्याच्या लाकडाचा उपयोग फर्निचरसाठी केला जातो. आंब्याच्या मोठ्या लाकडाचा उपयोग ढोल करण्यासाठी केला जातो. प्लायवूड बनवण्यासाठीही आंब्याचे लाकूड वापरले जाते. चंद्रपूरमध्ये याचा कारखाना आहे. विदर्भात आंब्याच्या झाडांची मोठी तोड करण्यात आली आहे. तात्पुरत्या निवाऱ्यासाठी शेतकरी याच्या दोन फांद्या फुटलेल्या खोडाचा उपयोग मेढ म्हणून करतात. मात्र मुख्य उपयोग जळणासाठीच केला जातो.

आंब्याच्या अनेक प्रजाती आढळतात. आंब्याच्या फुलांचे परागीभवन होण्यासाठी त्याच झाडाच्या फुलांच्या परागकणांची गरज नसते. त्यामुळे कोयीपासून त्याच गुणधर्माची फळे असणारी रोपे तयार होत नाहीत. भिन्न चव, रंग, रूप, गंध, आकार, झाडांची उंची यावरून आंब्याचे वर्गीकरण आजवर कोणीही करू शकले नाही. विशेष म्हणजे असा प्रयत्न झाला तो अमेरिकेत. नावावरून प्रजात ठरविणेही शक्य होत नाही, कारण एकाच प्रकारचे गुणधर्म असणाऱ्या झाडांना भिन्न नावे देण्यात आलेली आहेत. महाराष्ट्रातील पायरी आणि बेंगलोरचा रसपूरी हे दोन्ही एकच आहेत. महाराष्ट्रात मात्र आंब्याचे तीन गटात वर्गीकरण होते. विशेष म्हणजे हे वर्गीकरण त्यांची लागवड कशी होते, यावरून ठरवले आहेत. कोठेतरी कोय पडून उगवलेल्या आणि आपोआप वाढलेल्या आंब्याना रायवळ आंबे म्हणतात. या नव्या झाडांचे फळ कसे असेल याचा काहीच अंदाज बांधता येत नाही. चांगल्या जातीच्या आंब्याच्या कोयीपासून खास रोपे बनवून काळजीपूर्वक वाढवलेल्या आंब्यांना ‘इरसाल’ आंबे म्हणतात. यांचे फळ चांगले असण्याची शक्यता जास्त असते. रायवळ आणि इरसाल या दोन्ही गटातील आंब्यांची झाडे खूप मोठी होतात. आंब्याचा तिसरा प्रकार म्हणजे कलमी आंबे. यामध्ये कोयीपासून रोपे बनवतात. या रोपांवर चांगली फळे येणाऱ्या झाडांच्या फांद्यापासून कलम बांधले जाते आणि या कलमांची लागवड करण्यात येते. हे वर्गीकरण ढोबळ आहे. ते शास्त्रीयदृष्ट्या योग्य नाही. यातून लावण्याची पद्धत वगळता कोणतीही विशेष माहिती मिळत नाही. काही शेतकरी चांगल्या गुणांच्या रायवळ आंब्याचीही कलमे तयार करून लावतात. 

आज संकरित वाणाची आणि कलम करून मूळ गुणधर्म असणारी रोपे तयार करून लावली जातात. ही झाडे फार उंच वाढत नाहीत. मात्र फळे एकाच प्रकारची असल्याने विक्री करताना चांगला भाव मिळतो. यातही कोकण भागात हापूस, मध्य महाराष्ट्रात केशर आणि काही भागात पायरी, दशहरी वाण लावला जातो. भारतातील इतर राज्यात तौमुरिया, दशहरी, फझरी, बनारसी, लंगडा, हापूस, सफेदा हे वाण उत्तर प्रदेशमध्ये लावले जातात. आंध्रप्रदेशमध्ये नीलम, तोतापूरी, बेनिशान, मलगोवा, रूमाली वाण लावले जातात. पायरी, मडप्पा, हापूस हे वाण कर्नाटकमध्ये लोकप्रिय आहेत. बिहारमध्ये हेमसागर, हापूस, सिंदूराय, लंगडा या वाणांची लागवड मोठ्या प्रमाणात केली जाते. याखेरीज सुंदरजा, कासजी पटेल, चिन्नासरम, स्वर्णरेखा, कावसजी पटेल, कृष्णभोग, गोपाळभोग, गोवाबंदर, चौसा, जमादार हे वाणही लावले जातात. महाराष्ट्रातील शेतकरी बांधावर आंब्यांची झाडे आवर्जून लावत. शक्यतो रायवळ वाण लावत. ही आंब्यांची झाडे अनेक पिढ्यांना उत्पादन देत. आंब्यापासून अनेक पदार्थ बनवले जातात.  बहुतांश सर्व आंब्याच्या कैऱ्या आंबट असतात. ‘खोबऱ्या’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आंब्याच्या कैऱ्या मात्र आंबट नसतात. मात्र याचे पिकलेले फळ इतर आंब्यांची मजा देत नाही. त्यामुळे या वाणांच्या कैऱ्याच खाल्ल्या जातात.

आंब्याचे काही शत्रू आहेत. यातील महत्त्वाचा शत्रू म्हणजे तुडतुडे किडे. आंब्याच्या झाडाला मोहोर येताच हे कीडे मोहोराचा रस शोषून घेतात. त्यामुळे मोहोर मोठ्या प्रमाणात गळतो आणि फलधारणा कमी होते. या किड्याचा प्रतिबंध करण्यासाठी फिशऑईल रोझिनसौप पाण्यात मिसळून ते मिश्रण फवारण्यात येते. झाडांचा मुख्य शत्रू आहे भिरूड किडा. या किड्याची मादी पावसाळ्याच्या सुरुवातीस सालीमध्ये अंडे घालते. अंड्यातून किडे बाहेर पडताच आतील लाकूड खात जातात. हे किडे लाकूड खाताना लाकडाचा भुसा बाहेर पडत जातो. त्यावरून किडे कोठे आहेत, हे शोधले जाते. काठीने सालीवर मारून पोकळ भाग शोधून किड्याची जागा शोधण्याचे तंत्र काही शेतकरी अवगत करून घेतात. किड्याच्या जागी क्लोरोफॉर्म किंवा क्रिओसोट औषध टाकून मारले जातात. काही शेतकरी ते किडे बाहेर काढून मारतात. किडे मारल्यावर ज्या ठिकाणचे लाकूड खाल्लेले असते त्याठिकाणी डांबर लावतात. काही झाडांच्या फळांमध्ये अळ्या सापडतात. अशा झाडाची आपोआप गळून पडलेली सर्व फळे गोळा करून मातीमध्ये गाडून टाकावीत. झाडाचे मोडलेल्या फांद्यांच्या ठिकाणी तयार झालेल्या ढोलीमुळेही नुकसान होते. त्यामुळे मोडलेल्या फांदीस व्यवस्थित कापून त्यावर डांबर लावल्यास ढोली तयार होत नाहीत. अशा ढोली पक्ष्यांची घरे असतात. त्यामुळे त्या तशाच राहणे निसर्गासाठी योग्य असते. मात्र झाडाचे आयुष्य वाढवण्यासाठी अशा ढोली बुजवणे योग्य ठरते.

आंब्याच्या झाडावर अनेक पक्षी घर बनवतात. पक्षीदेखील आंबे खातात. आंब्याच्या मोडलेल्या फांदीपासून ढोली बनते. त्यामध्ये साप आणि  पक्षी राहतात. आंब्याच्या झाडावर अनेक प्रकारच्या वेली चांगल्या वाढतात. मात्र फळांच्या उत्पन्नावर परिणाम होऊ नये, म्हणून चांगल्या फळांच्या झाडावर अशा वेली वाढू देत नाहीत. आंब्याच्या झाडावर बांडगूळ किंवा शंकहाड आवर्जून वाढतो. ज्या फांदीवर तो वाढू लागतो, ती फांदी न तोडल्यास हळूहळू ते पूर्ण झाड व्यापते आणि झाडालाच मारून टाकते. आंबा निसर्गातील सर्व घटकांना उपयोगी पडते. मोहोर आला की किटकांना, मधमाशांना उपयोगाला येतो. पक्ष्यांसाठी फळे आणि निवारा, सापासाठी घर अनेक किटकांना सालीवरील खाचेत घर देते. आंब्याच्या साली जनावरे खातात. माणसाला फळे, सावली आणि जळण देते. त्यामुळे आंबा निसर्गातील महत्त्वाचे झाड आहे.

चांगल्या फळाच्या झाडाची फळे कोणी तोडू नयेत म्हणून त्या झाडावर भूत राहात असल्याची अफवा जाणीवपूर्वक पसरवली जाते. ज्या झाडाला फळे येत नाहीत, त्या झाडावर भूते का राहात नाहीत असा प्रश्न भोळ्याभाबड्या मनाला कधीच पडत नाही, हे विशेष. आंब्याची काही झाडे वांझ निघतात. काही झाडे कितीही वर्षांची झाली तरी त्यांना मोहोर येत नाही. तर काही झाडांना मोहोर येतो मात्र एकही फळ लागत नाही.

ll २ ll

खेड्यात ज्यांचे बालपण गेलेले असते, अशा प्रत्येकाची नाळ आंब्याशी जोडलेली असते. लहानपणी वाळलेल्या पानांचे भिरभिरे तयार करणे, आपल्या शेतात नसल्या तरी दुसऱ्याच्या शेतातल्या कैऱ्या चोरणे, दगड मारून कैऱ्या पाडणे, गरोदर बहीण किंवा वहिनीसाठी कैऱ्या मिळवणे, अशा अनेक कारणांनी आंबा मनात वसतो. प्रत्येकाच्या मनात, आठवणीतील आंब्याची जुनी झाडे आता नाहिशी होत चालली आहेत. मात्र शेतीसाठी, आरोग्यासाठी उपयुक्त असणारे हे झाड शेतकऱ्यांनी आपल्या बांधावर अवश्य लावावे, वाढवावे, असे आहे. मग ते रायवळ असो किंवा कलमाचे!

भारतातील हे एक उत्कृष्ट फळ मानले जाते. त्यामुळेच त्याला राष्ट्रीय फळाचे स्थान मिळाले. आंबा पूर्व भाद्रपदा नक्षत्राचा आराध्य वृक्ष आहे. प्रत्येक मंगल कार्यावेळी आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधले जाते. यज्ञ, होम, हवनामध्ये आंब्याच्या लाकडांची आहुती देतात. येथील संस्कृतीत हे झाड पुरते मिसळून गेले आहे. काही आदिवासी समाजात कैऱ्या खाण्यापासून पिकलेले फळ खाण्यापर्यंत सारे काही उत्सवासारखे साजरे करतात. माघ शुद्ध द्वितियेच्या दिवशी चंद्राला आणि शिवरात्रीदिवशी शंकराला आम्रपंजिरी अर्पण करतात. वटसावित्रीच्या पूजेतही आंब्याचा मान मोठा असतो. सुवासिनींची ओटी भरताना पाच फळांमध्ये आंब्याचा समावेश आवर्जून करतात. शंकरास अभिषेक करताना आंब्याच्या रस वापरतात. लग्नमंडपात आंब्याच्या फांद्या खांबाना बांधतात. लग्नविधीत वधूने आंबा शिंपण्याची पद्धत काही भागात विशेषत: कोकणामध्ये आहे. कोकणात लग्नानंतर वधूवर मिळून सकाळी उठून आंब्याच्या झाडाची पूजा करून त्याला पाणी घालतात. विविध ठिकाणी काढल्या जाणाऱ्या नक्षीवर आंब्याची रचना काढण्यात येते. काश्मिरी शाल, कांचिपुरम आणि रेशमी साड्यांवर आंब्याच्या पानांची नक्षी असते. तमिळनाडूमध्ये केळी आणि फणसासमवेत उत्तम फळ मानले जाते.

भारतीय संस्कृतीत कोकिळा व्रत आहे. प्रामुख्याने ते उत्तर भारतात पाळतात. हे व्रत अठरा वर्षांनी येते. या व्रतातील एका विधीमध्ये आंब्याची रोपे आणून कुंडीमध्ये लावली जातात. घरात जेवढ्या विवाहित महिला आहेत, तेवढी रोपे आणली जातात. प्रत्येक महिलेला एक रोप दिले जाते. या महिला आपापल्या रोपांची पूजा महिनाभर करतात. त्यानंतर ते रोप शेतात नेऊन लावले जाते. महिन्याभरात त्या झाडाच्या सानिध्यात राहिल्याने महिलांच्या मनात रोपाबद्दल जिव्हाळा, आपुलकी निर्माण झालेली असते. त्यामुळे आपापल्या रोपाला जगवण्यासाठी त्या प्रयत्न करतात. कोकिळ पक्ष्याचे आंब्यावरील प्रेम आणि मानवाचे आंब्यावरील प्रेम यांचा सुंदर संगम असणारे हे व्रत, महाराष्ट्रात मात्र फारसे प्रसिद्ध नाही.

आंब्याचा भारतीय साहित्यात पुराणकाळापासून उल्लेख आढळतो. आंब्याला हिंदू धर्माप्रमाणेच बौद्ध, जैन आणि मुस्लिम धर्मातही स्थान दिले असल्याचे आढळते. बौद्धधर्मीय प्रवासी फाहायन आणि संगयन यांच्या प्रवासवर्णनात ‘आम्रसारिकेने गौतम बुद्धांना तपश्चर्येकरिता एक आम्रवन भेट दिले होते’, असे नमूद केले आहे. जैन धर्मातील देवी आंबिका, आंब्याच्या झाडाखाली बसलेली दर्शवण्यात येते. देवी सरस्वतीच्या पुजेसाठी आंब्याचा मोहोर वापरण्यात येतो. आंब्याचा उल्लेख इसवी सन पूर्व एक हजार वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या बृहदारण्य कोपनिषदामध्ये चवथ्या अध्यायात ‘स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाsणिमानं निगच्छति तद्यथाssम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योsग्ङेभ्य: सम्प्रमुच्य पुन: प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव ll३६ll’ असा आला आहे. याचा अर्थ ज्याप्रमाणे आम्र, उंबर किंवा पिंपळाचे फळ रस वाळल्यानंतर आपल्या देठापासून गळून पडते, तसेच मनुष्याचा देह वृद्धपणामुळे किंवा व्याधीमुळे कृश होतो किंवा नष्ट होतो. आंब्याचा उपयोग अनेक विषय समजून देण्यासाठी करण्यात आलेला आहे. हनुमान सीतामाईच्या शोधात लंकेत गेला. त्यावेळी तेथे त्याला आमराई आढळल्याचा उल्लेख आहे. महाभारतातही बागामध्ये आंब्याची झाडे लावल्याचा उल्लेख येतो. आंब्याची झाडे लवकर फळे कशी देतील याबद्दलही पुराणकाळात संशोधन झाले असावे. द्रोणपर्वात ‘चूतारामो तथाभग्न: पंचवर्ष: फलोपग:l’ असा उल्लेख येतो. यावरून पाच वर्षात आंब्याला फळे येण्यासाठीचे तंत्र विकसित करण्यात आले असावे, असा निष्कर्ष काढता येतो. अग्निपुराणामध्येही आंब्याचा उल्लेख आलेला आहे. ‘मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते’ म्हणजेच आम्रवृक्षास थंड मासळीचे पाणी द्यावे, असे सांगण्यात आले आहे. मानव इसवी सनाच्या अगोदर चार हजार वर्षांपूर्वीपासून फळझाडांची लागवड करत आला आहे. आंब्याच्या वृक्षाची लागवड त्या वेळेपासून करण्यात येत असावी.

कवी अमीर खुस्रो (१२५३ ते १३२५) यांनी काव्यात ‘आम्र नंदनवनीचे विभुषण, श्रेष्ठ हिंद फळांतील फळ, अन्य फळे जरी मधुर अन पक्व, मधुर आम्र फळ जरी नसे परिपक्व’, असे वर्णन केले आहे. तर बादशहा अकबराने दरभंग्याजवळ निर्मिलेल्या लाखबागेत एक लाख आंब्याची झाडे लावली होती. ही झाडे त्यानंतर तीनशे वर्षांनंतरही सुस्थितीत असल्याचे इंग्रज कृषीतज्ज्ञ चार्ल्स मेरीज यांनी लिहिल्याचे संदर्भ मिळतात. लेडी ब्रॅसी यांनी आंब्याचे वर्णन ‘फळांचा राजा’ असे केले आहे. फ्रायर यांनी सफरचंद, सप्ताळू, जर्दाळू, या फळांपेक्षा आंबे श्रेष्ठ फळ असल्याचे सांगितले. हॅमिल्टन यांच्या म्हणण्यानुसार, ‘गोव्याचा आंबा जगातील इतर सर्व आंब्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.’

मिर्झा गालिब (१७९७ ते १८६९) यांचे आंबाप्रेम सर्वश्रुत आहे. बादशहा गालिब यांना करंडी भरून आंबे पाठवत असत. एकदा गालिब यांनी आंबे खाल्ले आणि कोया आणि साली कचऱ्याच्या ढिगामध्ये टाकल्या. एक गाढव तेथे गेले. नेहमीच्या सवयीने त्यांने कचऱ्यात तोंड घातले, मात्र कोय किंवा साल न खाता तसेच गेले. हे नेमके गालिब यांच्या एका मित्राने पाहिले. त्यांना गालिब यांची फिरकी घ्यायचे ठरवले. तो गालिब यांना म्हणाला, ‘गालिबसाब, तुम्ही एवढे आंब्याचे कौतुक करता, पण, आंब्याला गाढव तोंडसुद्धा लावत नाही’. त्याचे बोलणे संपताच गालिबनी उत्तर दिले, ‘अरे मित्रा, फक्त गाढवालाच आंबे आवडत नाहीत.’ त्यानंतर त्या मित्राने गालिबना आंब्यावरून कधीच चिडवले नाही.

कविश्रेष्ठ कालिदासाने आंब्याला ‘वसंत ऋतूचा आत्मा’, असे म्हटले आहे. शाकुंतल या नाटकात प्रियेच्या वियोगाने वसंत उत्सव साजरा न करण्याचा आदेश राजा दुष्यंत देतो आणि लगेच आम्रमोहोर गळून पडतो, असाही उल्लेख येतो. आम्रवृक्षाचे लग्न लावण्याचाही उल्लेख कालिदासाच्या काव्यात येतो. वसंतपंचमीला आम्र कुसुम प्राशन करणे, नवयुवतींनी कानात आम्रमंजिरी धारण करणे अशा अनेक प्रकारे कालिदासाच्या काव्यामध्ये आंब्याचा उल्लेख येतो. कामदेवाच्या पाच बाणांतील एक बाण आम्रमंजिरी आहे. कामदेव अर्थात मदनाचा दोस्त. वसंत ऋतू आम्रमंजिरीचा बाण हाती घेऊन मिलनोत्सुक लोकांना विद्ध करतो, असे वर्णन कालिदासांने आपल्या ऋतूसंहार या काव्यात केले आहे. ‘कुमारसंभवम’मध्येही आंबा आला आहेच. यावरून कालिदास यांनाही आम्रफळ विशेष प्रिय असावे, हेच दिसते.  

गुरूदेव रविंद्रनाथ टागेार मोठे आंबाभक्त होते. १९२४ च्या एप्रिल – मे महिन्यात ते चीन दौऱ्यावर गेले. त्या वर्षीचा आंब्याचा मौसम संपल्यानंतर परतले. यावर्षी आपणास आंबे खाण्यास मिळाले नाहीत याचे त्यांना खूप वाईट वाटले. त्यांनी आपल्या मित्राला सांगितले की, ‘माझे निधन झाल्यानंतर, वय सांगताना, त्यातून एक वर्ष कमी करा. आंबे न खाता गेलेले वर्ष मी व्यर्थ मानतो त्यामुळे ते माझ्या वयात धरू नये.’ साने गुरूजींच्या ‘धडपडणारी मुले’ या पुस्तकामध्ये वृक्ष कोणते लावावेत, याबाबत चर्चा केली आहे. त्यामध्ये सुगंध देणारी आणि फळे देणारी झाडे लावावीत. यामध्ये अशोक, चंदन, बकूळ, शिरीष, निंब, जांभूळ यासोबत आम्रवृक्षही लावण्यास सांगतात. शांतिनिकेतनमधील मुक्त शिक्षण देणारे वर्ग आंब्याच्या झाडाखाली भरत असल्याचा संदर्भ मिळतो.

    आंब्यासंदर्भात अनेक कथा आणि बोधकथा आहेत. राजा कृष्णदेवराय यांची आई वृद्धत्वामुळे आजारी होती. आपण बरे होणार नाही, हे लक्षात आल्यानंतर तिने राजाला लोकांना आंबे दान करण्याची इच्छा व्यक्त केली. मात्र तो आंब्याचा मौसम नव्हता. आंब्याचा हंगाम सुरू होण्यापूर्वीच तिचे निधन झाले. आपण आईची इच्छा पूर्ण करू शकलो नसल्याचे राजाला वाईट वाटत असे. इच्छा पूर्ण करण्यापूर्वीच तिचे निधन झाले असल्याने तिला मुक्ती मिळणार नाही, असे त्यांना वाटत होते. त्यामुळे त्यांनी राज्यातील विद्वान पंडितांना बोलावून यावर उपाय विचारला. यावर पंडितांनी त्यांना उपाय सांगितला की ‘आईच्या पुण्यतिथीला ब्राम्हणांना भोजनानंतर, दक्षिणा म्हणून सोन्याचे आंबे दान करावेत’. राजा कृष्णदेवराय या गोष्टीला सहज तयार झाले. ही गोष्ट तेनालीरामला समजली. हा स्वार्थापोटी सुचविलेला उपाय असल्याचे त्यांनी ताडले. त्यांनी राजाकडून सोन्याचे आंबे घेणाऱ्या सर्व ब्राम्हणांपर्यंत निमंत्रण पोहोचवले. त्यात लिहिले होते की ‘माझ्याही आईची एक इच्छा पूर्ण होण्यापूर्वीच तिचा मृत्यू झाला. तिला मुक्ती मिळावी म्हणून मी तिच्या पुण्यतिथीला दान करणार आहे, आपण अवश्य यावे.’ त्या ब्राम्हणांना वाटले तेनालीराम राजदरबारी व्यक्ती आहेत, येथेही आपणास चांगले धन मिळणार. सर्व दान स्वीकारणारी मंडळी तेनालीरामच्या घरी आले. तेनालीराम यांनी सर्व खिडक्या दारे बंद केली. ‘थोडी तयारी करतो’, असे म्हणत सर्वांना बसायला लावले. इकडे शेकोटीत सळया आगीत तापायला ठेवल्या होत्या. ब्राम्हण अस्वस्थ झाले कारण तेथे भोजनाचे आणि दानधर्माचे कोणतेच चिन्ह नव्हते. शेवटी त्यांनी तेनालीरामना विचारले की, ‘आईची कोणती इच्छा राहिली आहे.’ त्यावर तेनालीराम म्हणाले, ‘माझ्या आईला संधिवाताचा त्रास होता. सांध्याच्या ठिकाणी लाल सळईचा चटका दिला, की तिला बरे वाटत असे. मृत्यूपूर्वी तिने मला अशा गरम सळईचा चटका देण्यास सांगितले. पण सळई गरम होण्यापूर्वी तिचे निधन झाले. तिची इच्छा अपूर्ण असल्याने तिला मुक्ती मिळणार नाही. म्हणून गरम सळयांचे सर्वांच्या सांध्यांना चटके देणार आहे. राजाच्या आईला मुक्ती देण्यासाठी जर सोन्याचे आंबे लागत असतील, तर मलाही हे काम करणे आवश्यक आहे.’ यावर त्या स्वार्थी मंडळींनी ‘तेनालीराम तुमच्या दाव्याला कोणताही शास्त्रीय आधार नाही’, असे सांगितले. यावर तेनालीराम यांनी परत सांगीतले, ‘राजाच्या आईला ज्या कारणांने मुक्ती मिळते, त्याच कारणाने माझ्या आईला मुक्ती मिळणार. नाहीतर यातून धडा घ्या, आणि जे सोन्याचे आंबे राजाकडून घेतले आहेत ते परत करा, नाही तर सळईचे चटके सहन करा’. सर्व ब्राम्हण राजाकडे गेले आणि सोन्याचे आंबे परत केले. राजाने तेनालीराम यांना बोलावले. असे करण्याचे कारण विचारले. तेनालीराम यांनी सांगितले की, ‘हे सर्व स्वार्थापोटी तुम्हाला म्हणजेच राज्याला फसवत होते. हे राजाला फसवत असतील तर सर्वसामान्यानांही फसवणार. म्हणून मला केवळ त्यांचे हृदय परिवर्तन करावयाचे होते’. राजाला तेनालीरामचे म्हणणे पटले. त्यांनी त्या ब्राम्हणांना सांगितले, ‘तेनालिराम जे म्हणतात ते १०० टक्के बरोबर आहे. मात्र राजा एकदा दिलेले दान परत घेऊ शकत नाही. ते सोन्याचे आंबे तुम्ही ठेवा. पुन्हा असे कोणाला फसवू नका’. राजाने आपले डोळे उघडल्याबद्दल तेनालीरामला मोठे बक्षीस दिले. सोने देणारा आंबा, सोन्याचा आंबा अशा अनेक नावाने ही बोधकथा सांगण्यात येते.

बिरबलाच्या संभाषणचातुर्याचे वर्णन करणारी एक कथाही बालपणापासून सर्वपरिचित आहे. एकदा बादशहा अकबर बेगमबरोबर आंबे खात बसले होते. तेवढ्यात बिरबलाचे आगमन झाले. बादशहाने बिरबलासही आंबे खाण्यास बोलावले. बिरबल, बादशहा आणि बेगम आंबे खात असताना, बादशहाच्या मनात बिरबलाची गंमत करण्याचा विचार आला. त्यांनी आंबे खाऊन कोया आणि साल बिरबलासमोरच्या पात्रात टाकण्यास सुरुवात केली. आंबे खाऊन संपले तेव्हा अकबरासमोरचे कोय आणि साल ठेवण्याचे पात्र रिकामे तर बिरबलासमोरचे पूर्ण भरलेले होते. बादशहा म्हणाला, ‘ काय हे बिरबल, किती हा हावरटपणा’ यावर संभाषण चतुर बिरबल म्हणाला, ‘खाविंद, गुस्ताखी माफ. मी साल आणि कोयी तरी सोडल्या. तुम्ही तर त्यापण खाऊन टाकल्या.’ बादशहाच्या लक्षात आले, बिरबल हजरजबाबीपणात हरणारा नाही.   

वाईट मित्रांची संगत सोडण्यासाठी ‘एका सडक्या आंब्यामुळे चांगल्या आंब्याची पाटी सडते’ असे नेहमी म्हटले जाते. याचे उदाहरण म्हणून आजोबा आणि नातवाची गोष्ट सांगण्यात येते. एक आजोबा आपल्या दहा वर्षांच्या नातवासोबत राहात होते. आजोबांचा लाडका नातू हुशार, मात्र खोडकर होता. अभ्यासासह खेळांमध्येही सर्वात पुढे होता. पण अचानक त्याचे वागणे विचित्र होत चालले. घरातील सर्वांना त्याचे वागणे खटकू लागले. आजोबानी त्याचे वागणे बदलण्याचे कारण त्याचे बदललेले मित्र असल्याचे शोधून काढले. नातू कोणाच्याही खोड्या काढतो. पूर्वीसारखा अभ्यास करत नाही, हे पाहून तो वाया चालला आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. त्याला समजावून सांगून काहीच फरक पडणार नाही, हे आजोबांच्या लक्षात आले होते. आजोबा थेट बाजारात गेले. चांगल्या आंब्याची एक पाटी आणि एक सडका आंबा विकत घेऊन आले. ते आपल्या नातवाला म्हणाले, ‘गोपू, हे सर्व आंबे टोपलीमध्ये व्यवस्थित भर. त्याच्यामध्ये हा सडलेला आंबाही ठेव. आपल्याला हे आंबे तीन दिवसांनी खायचे आहेत.’ तीन दिवस गेले. आजोबांनी ती टोपली आणायला सांगितली. गोपूने ती टोपली आणली आणि उघडली. तर टोपलीतील सर्व आंबे सडलेले होते. गोपू म्हणला, ‘हे काय आजोबा, एका सडक्या आंब्याने सारेच आंबे नासवले.’ आजोबा लगेच म्हटले, ‘अगदी बरोबर गोपू. हा वाईट संगतीचा परिणाम. एका सडक्या आंब्याच्या सहवासाने सारे चांगले आंबे नासले. तूही सर्वांना हवाहवासा वाटणारा. पण, तुझा स्वभाव आता वाईट संगतीमुळे सर्वांना नकोसा झाला आहे.’ आजोबांचे बोलणे ऐकून गोपू निरूत्तर झाला. आपल्या चुकीबद्दल त्यांने आजोबांची माफी मागितली आणि चांगले वागू लागला.  

‘सहवासाचे फळ’ नावाची ‘दधिवाहन जातककथा’ प्रसिद्ध आहे. वाराणशीमध्ये राजा दधिवाहन राज्य करत होता. एक दिवस, राजा जलक्रीडा करत असताना जाळीमध्ये अडकलेले एक आम्रफळ मिळाले. राजाला ते खूप आवडले. त्यांने कोयीपासून रोप तयार करून लावण्यास सांगितले. दुधाचे पाणी घालून झाड वाढवले. काही वर्षांनंतर झाडाला मूळ फळाप्रमाणेच गोड फळे येऊ लागली. गोड पदार्थ मिसळून त्या आंब्याला खत घातले जात असे. दधिवाहन आपल्या आंब्याची फळे इतर राजाना पाठवत असे. मात्र आंबे पाठवताना आंब्याच्या कोयीला विषारी काटा टोचून पाठवत असे. त्यामुळे इतर राजांनी ती मधुर फळे खाल्ल्यानंतर कोय रूजवून रोप तयार करण्याचा प्रयत्न केला तर तो अयशस्वी ठरत असे. एका राजाला दधिवाहनाचा गर्व आणि वागणे आवडले नाही. त्याने आपल्या सर्वोत्तम माळ्याला बोलावून दधिवाहनाच्या आंब्याला बेचव करण्याचा आदेश दिला. त्या माळ्याने चार वर्षांची रजा मागितली आणि तो माळी दधिवाहनकडे गेला. दधिवाहनने त्या माळ्याचे कौशल्य पाहून नोकरीला ठेवले. त्याच्यावर आमराईची जबाबदारी सोपवली. नव्या माळ्याने त्या गोड फळांच्या आंब्याच्या कडेला कडुनिंबाची झाडे लावली. ती झाडे भरभर वाढली. फांद्या एकमेकांत मिसळल्या. मुळे एकमेकात मिसळली. त्या आंब्याची चव बिघडली. आंब्याची चव बिघडताच तो माळी पळून मूळ राजाकडे गेला. बोधिसत्वासह राजा दधिवाहन, असे का झाले? ते पाहायला गेला. तेंव्हा बोधिसत्वाच्या लक्षात आले की, ‘त्या झाडाजवळ वाढलेल्या कडुनिंबामुळे फळांची चव बिघडली. वाईट सहवासाचे हे फळ आहे’. त्यांनी तत्काळ ती कुडुनिंबाची झाडे नष्ट केली. त्यानंतर पुन्हा त्या झाडाला पूर्वीप्रमाणे मधूर फळे येऊ लागली.

कर्माला सद्भावनेची जोड असेल तर सफलता मिळते, याबद्दलच्या कथेतही आंबाच येतो. याबाबतची कथा दोन राजकुमारांची आहे. एका राजाला दोन पुत्र होते. मोठा अहंकारी आणि लोभी, तर धाकटा दयाळू आणि परोपकारी होता. राजाच्या निधनानंतर परंपरेने मोठा मुलगा राजा झाला. तो प्रजेवर खूप जुलुम करत असे. धाकटा मात्र आपल्या परीने सर्वांना मदत करत असे. त्यामुळे धाकट्याला लोक मान देत. ही गोष्ट राजाला सहन झाली नाही. त्याने धाकट्याला बोलावून, ‘मी राजा आहे. माझ्या परवानगीशिवाय कोणालाही दानधर्म, मदत करायची नाही’ असे सांगितले. धाकट्याने ते मानले नाही. हे पाहून राजाने ‘राजाज्ञा’ काढून त्याला गावाबाहेर जमीन दिली आणि राजावाड्याबाहेर हाकलून दिले. धाकट्या राजपूत्राने त्या जमिनीत छोटेसे घर बांधले. आंब्याची झाडे लावली. आंब्यांना परिश्रमपूर्वक वाढवले. लवकरच त्या झाडांना फळे लागली. येणाऱ्या जाणाऱ्या प्रत्येकाला आंब्याची फळे देऊन तो स्वागत करत असे. या निस्वार्थ सेवेमुळे त्याच्या लोकप्रियतेत आणखी भर पडली. हे पाहून राजानेही अशी बाग लावली. अनेक माळी ठेवले. रखवालदार ठेवले. आंब्याची झाडे वाढली. मात्र त्यांना फळे येत नव्हती. एक दिवस राजाकडे एक साधू आले. बागेतून फिरताना राजाने झाडे एवढी वाढूनही त्याला फळे येत नसल्याची खंत बोलून दाखवली. यावर साधूंनी सांगितले, ‘तुझ्या झाडावर अहंकाराची सावली पडली असल्याने, झाडांना फळे येत नाहीत. अहंकारापासून जोपर्यंत तू मुक्त होत नाहीस, तोपर्यंत आंबे येणार नाहीत’. साधूच्या सांगण्यातील मर्म राजाच्या लक्षात आले. तो अहंकारापासून मुक्त झाला. प्रजेची क्षमा मागितली आणि धाकट्या भावासह पुन्हा राजवाड्यात राहू लागला. त्यानंतर राजाच्या बागेतील झाडानांही फळे येऊ लागली. 

‘सहनशीलता यशाची गुरूकिल्ली आहे’, या सुवचनाच्या पुष्ट्यर्थ सांगितल्या जाणाऱ्या गोष्टीतही आंबाच आहे. एका गावात आई-वडील आणि त्यांचा मुलगा राहात असे. मुलगा सदाशिव कोणतेही काम नीट करत नसे. काही दिवस काम केले की लगेच दुसरे काम सुरू करत असे. त्यामुळे कोणतेच काम नीट होत नसे. त्यामुळे आई-वडिलांना त्याच्या भविष्याविषयी चिंता वाटत असे. मात्र सदाशिव आपली सवय सोडायला तयार नव्हता आणि त्यामुळे कोणत्याच कामात यशस्वीही नव्हता. त्या दरम्यान गावात एक मोठे विद्वान पंडित आले होते. त्यांचे व्याख्यान ऐकून आई-वडीलांनी सदाशिवला त्यांच्याकडे न्यायचे ठरवले. त्यांनी पंडिताची भेट घेऊन आई-वडिलांकडून समस्या ऐकली. नंतर दुसऱ्या दिवशी सदाशिवला पाठवण्यास सांगितले. सदाशिव आला त्यावेळी पंडित झाडे लावत होते. त्यांनी सदाशिवला जवळ बोलावले. त्यांनी विचारले, ‘तुला कोणते फळ आवडते?’ सदाशिवने आंबा असे सांगितले. त्यांनी सदाशिवला कोया आणायला सांगितल्या आणि जमीन उकरून तेथे कोय पेरली. नंतर ते सदाशिवला घेऊन आत गेले. अर्ध्या तासानंतर त्यांनी सदाशिवला जाऊन आता लावलेल्या आंब्याच्या झाडाला आंबे आले का पाहायला सांगितले. सदाशिवला आश्चर्य वाटले अजून झाड उगवलेही नसेल आणि हे आंबे आले का, हे पहायला कसे सांगतात. पण तो गेला. पाहून आला. त्यांने त्या झाडाला आंबे आले नसल्याचे सांगितले. मग त्यांनी सदाशिवला ती कोय दुसरीकडे लावायला सांगितले. त्यानुसार सदाशिवने लावली. पुन्हा अर्ध्या तासाने सदाशिवला त्यांने जागा बदलून लावलेल्या झाडाला आंबे लागले का पाहायला सांगितले. सदाशिव पाहून आला आणि ‘नाही’ असे उत्तर दिले. पुन्हा जागा बदलून कोय लावायला सांगितले. पुन्हा अर्ध्या तासानंतर सदाशिवला त्या झाडाला आंबे लागले का पाहायला सांगितले. तेंव्हा सदाशिव चिडला आणि म्हणाला, ‘उगाच त्रास देऊ नका. एवढ्या कमी वेळात झाडही उगवू शकत नाही आणि तुम्ही आंबे आलेत का असे कसे विचारता?’ तेंव्हा त्या पंडिताने शांतपणे उत्तर दिले, ‘मला हेच तुला सांगायचे आहे. कोणत्याही कामात लगेच यशप्राप्ती नसते. योग्य रितीने काम केल्यास योग्यवेळी फळ मिळते. तोपर्यंत आपणास प्रतिक्षा करावी लागते. त्यामुळे तुला जे काम आवडते ते करत राहा. तुला त्रास झाला तर सहन कर. काही दिवसात तू ते काम छान करू शकशील आणि तुला यश मिळेल.’ पंडिताचे बोलणे सदाशिवला पटले आणि त्यांने पुढे मनलावून धंदा केला आणि जीवनात यशस्वी झाला.

‘आपल्याकडील कलागुणांचा, सौंदर्याचा गर्व करू नये’, अशी सांगणारी बोधकथाही आंब्यावर बेतली आहे. एकदा एका आंब्याला अतिशय सुंदर आणि वेगळा आंबा लागला. तो जादूचा आंबा होता. तो विचार करू शकत होता, बोलू शकत होता. एक दिवस त्याने गावात फिरायला जाण्याचा आणि आपल्याला पाहून लोकांची होणारी गम्मत अनुभवण्याचा विचार केला. तो खाली येऊन थोडा पुढे गेला. रस्त्यात ससा आला. ससोबा आपल्याच नादात पळणाऱ्या आंब्याला म्हणाले, ‘अरे थांब, मला तुला खाऊ दे’. यावर आंबा गर्वाने म्हणाला, ‘अरे हट, तू काय मला खाणार. मी तर जादूचा आंबा आहे’. ससा वेगाने आंब्यामागे पळू लागला. आंबा आणखी वेगाने पळू लागला. शेवटी सशाने आंब्याचा नाद सोडून दिला. पुढे गेल्यावर एका लहान मुलाने त्याला पाहिले. त्यांने आंब्याला थांबायला आणि आपल्याला खाऊ देण्याची इच्छा व्यक्त केली. मुलालाही त्याने सशासारखेच उत्तर दिले. मुलगा काही आंब्याला पकडू शकला नाही. आंबा रस्त्याने पळत पुढे गेला. त्याला एका नवविवाहितेने पाहिले, ‘अय्या, किती किती छान आहे हा आंबा. मला हा खावासा वाटतो’, ती म्हणाली. नव्यानेच लग्न झालेल्या नवरोबांने आंब्याला पकडायचा प्रयत्न सुरू केला. आंबा त्याला म्हणाला, ‘तू मला पकडू शकत नाहीस. मी जादूचा आंबा आहे. तुझ्यापेक्षा मी वेगाने पळतो. उगाच शक्ती वाया घालवू नको’ आणि आंबा पुढे गेला. नवरोबा मात्र हिरमुसला होत परतला. पुढे त्याला शिकारी भेटला. त्यालाही आंबा खावासा वाटला. तो त्यामागे पळू लागला. आंबा वेगाने पळत राहिला. त्यानंतर भिकारी भेटला. तोही आंबा पकडायला धावू लागला. एवढ्या वेळात आंबा झाडापासून फार दूर आला. शिकारी, भिकारी आंब्यामागे धावत होते. आंब्याने त्यांना चुकवण्यासाठी एका गवताच्या ढिगात उडी घेतली. तेथे लपला. तेवढ्यात सूर्य मावळला. आता आंब्याला झाडाकडे परतणे शक्य नव्हते. तो ढिगात तसाच पडून राहिला. पिकला आणि नंतर सडलाही. गवत काढताना तो बाहेर आला. गवत उचलणाऱ्याने त्यावर पाय दिला. तेव्हा आंब्याला पश्चाताप झाला, ‘अरेरे, आपण कोणाला तरी आनंद देऊ शकलो असतो. भिकाऱ्याची भूक भागवली असती. शिकाऱ्याचे पोट भरून कोणाचा तरी जीव वाचवू शकलो असतो. लहान मुलाला निरागस आनंद देऊ शकलो असतो. नवरोबाला बायकोची इच्छा पूर्ण केल्याचे समाधान देऊ शकलो असतो. पण हे काहीच न होता मी संपलो. माझे जीवन व्यर्थ गेले.’

‘वेगाने केलेली प्रगती शाश्वत नसते’, या बोधकथेतही आंबा आहे. एका शेतकऱ्याने पावसाळा सुरू होताच जुन्या आंब्याच्या झाडाजवळ भोपळ्याचा वेल लावला. वेल वेगाने वाढत आंब्याच्या शेंड्यापर्यंत गेला. फुलू लागला. लवकरच त्याला भोपळे लागले. आपले सौंदर्य आणि वाढण्याचा वेग पाहून वेलाला गर्व झाला. आंब्याकडे पानाशिवाय काहीच नाही, हे पाहून तो म्हणाला, ‘काय रे आंब्या, तू इतकी वर्ष वाढतोस पण तुला पानाखेरीज काहीच नाही. तुझ्या मागून येऊन अल्पावधीत मी तुझ्या शेंड्यापर्यंत गेलो. मला बघ किती छान फळे आणि फुले आहेत.’ यावर आंबा बोलला, ‘अरे मी कित्येक उन्हाळे पावसाळे पाहात असाच आहे. मात्र तुझे बघ. जरा पावसाळा संपला आणि हिवाळा सुरू झाला की तू सुकू लागशील. मी मात्र तसाच असेन.’ वेलाला आंब्याचे बोलणे पटले नाही. काही दिवस गेले आणि पावसाळा संपला. वेलाला पाणी पुरेनासे झाले. वेल हळूहळू सुकू लागला आणि संपत चालला. आंबा मात्र हिवाळा संपता-संपता फुलू लागला. आता वेलाला आपल्या फुलांचा आणि फळांचा गर्व व्यर्थ होता, हे लक्षात आले.

‘उत्कृष्ट राज्याचे प्रतीक स्वंयशिस्त पाळणारी प्रजा असते’, असे सांगणारी एक कथा महाभारतातील शांतीपर्वात आहे. शंख आणि लिखित या दोन भावांनी आपले शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर आपले दोन आश्रम स्थापन केले. विद्यादान करू लागले. अनेक दिवस दोघा भावांची भेट झाली नाही, म्हणून लिखित शंखास भेटावयास गेला. मात्र शंख आश्रमात नव्हता. निराश होऊन परत जाताना शंखाच्या बागेतील एका झाडाला पिकलेला आंबा दिसला. तो आंबा पाहून लिखितची अगोदरच लागलेली भूक आणखी तीव्र झाली. त्यांनी तो आंबा तोडला आणि परत निघाला. थोडे अंतर जाताच शंख भेटला. लिखिताच्या हातातील आंबा पाहून त्याने विचारले, ‘हा आंबा कोठे मिळाला?’ लिखिताने सांगितले, ‘अरे तुझ्याच बागेतील झाडाचा आहे. पिकलेला दिसला आणि भूक लागली होती म्हणून तोडला.’ यावर शंख म्हणाला, ‘झाडाच्या मालकाला न विचारता तू तोडलास म्हणजे तू चोरी केली आहेस.’ लिखितास आपली चूक उमगली. त्याने शंखास शिक्षा देण्याची विनंती केली. मात्र शंख म्हणाला, त्याची काही गरज नाही. पुन्हा असे करू नकोस. आपल्याला शिक्षण देणाऱ्या गुरुचे नाव आपण जपले पाहिजे’. शंखाने शिक्षा देण्यास नकार दिला. मात्र आपण चूक केली या विचाराने लिखिताचे मन सैरभैर झाले. तो सरळ राजाकडे गेला. राजाला प्रसंग कथन केला आणि शिक्षा देण्याची विनंती केली. राजा म्हणाला, ‘लिखिता तू म्हणतोस ते सारे खरे आहे. मात्र माझ्याकडे तक्रार नसताना मी शिक्षा करू शकत नाही.’ यावर लिखिताने विचारले, ‘मला या गुन्ह्याची शिक्षा काय आहे, हे कळू शकेल का?’ यावर राजाने चोरीसाठी एक हात कापणे ही शिक्षा असल्याचे सांगीतले. यावर लिखिताने दरबारातच तलवार घेऊन आपला आंबा तोडणारा हात कापून टाकला आणि स्वत:च शिक्षा करून घेतली.   

माजी पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांना आंबे फार आवडत असत. त्यांच्या आदर्श तत्वनिष्ठ जीवनातील अनेक प्रसंग बोध देणारे आहेत. आंब्याबाबतचा एक प्रसंग त्यांच्या तत्वनिष्ठेचे उत्तम उदाहरण मानले जाते. त्यावेळी स्वातंत्र्य आंदोलनात सहभागी झाल्याबद्दल शास्त्रीजींना अटक झाली होती. त्यांना ठेवण्यात आलेल्या कारागृहात कडक पहारा होता. कोणालाही भेटण्यास अनुमती नव्हती. मोठ्या प्रयत्नाने आई रामदुलारी किंवा पत्नी ललितागौरी यांच्यापैकी एकीला भेटण्याची अनुमती मिळाली. आईने ललितागौरीना भेटायला पाठवले. शास्त्रीजींना भेटायचे हे सांगताच कोणतीही तपासणी न करता ललितागौरींना सोडण्यात आले. शास्त्रीजींशी त्यांचे बोलणे झाले. निघताना त्यांनी पदराखालून दोन आंबे काढून शास्त्रीजींना देऊ लागल्या. त्या म्हणाल्या, ‘तुम्हाला आंबे आवडतात, म्हणून हे आणले आहेत.’ शास्त्रीजी यावर म्हणाले, ‘मला खूप वाईट वाटले. तुरुंगाच्या नियमानुसार येथे बाहेरचे पदार्थ आणता येत नाहीत. त्यांनी नाव ऐकून न तपासता सोडले, आणि तू त्यांचा विश्वासघात केलास. मला काय आवडते याचा विचार करण्यापूर्वी मला काय आवडत नाही, याचा तू विचार करायला हवा होतास. कारागृहाचा नियम मोडलेला आणि ज्यांने विश्वास ठेवला त्याचा विश्वासघात झालेला मला आवडणार नाही. मला आंबे कितीही आवडत असले तरी असे विश्वासघाताने नियम मोडून आणलेले आंबे मी खाऊ शकत नाही. ते तू परत घेऊन जा.’ तत्त्वनिष्ठेचे यापेक्षा सुंदर उदाहरण कोणते असू शकेल?  

राजशिष्टाचारासाठी आंबा वापरण्यात झिया उल हक प्रसिद्ध होते. सीमेवर गोळीबार करण्याचा एकिकडे आदेश द्यायचे आणि दुसरीकडे पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना आंब्याची पेटी भेट म्हणून पाठवायचे. त्यांच्याकडे हापूस नव्हता. ते ‘रातोल अन्वर’ जातीचे आंबे पाठवत असत. त्यामागे तुमच्या हापूसपेक्षा आमचा अन्वर ‘ग्रेट’ आहे, असे त्यांना सुचवायचे होते. झिया उल हक मोठे आंबाप्रेमी होते. त्यांचा घात आंब्यावरील प्रेमाचा फायदा घेऊन झाला, असे मानले जाते. ज्या विमानातून ते प्रवास करत होते, त्या विमानात आंब्याच्या पेट्या ठेवण्यात आल्या होत्या. त्या पेट्यांमध्येच बाँब ठेवण्यात आला होता. त्याचा स्फोट होऊन विमान अपघात झाला, असा एक निष्कर्ष काढण्यात आला आहे. नवाज शरीफ यांनी चौस वाणांच्या पेट्या पंतप्रधान मोदी सुषमा स्वराज आणि राष्ट्रपती प्रणव मुखर्जी यांना पाठवल्या होत्या. मात्र आंब्याला ‘मँगो डिप्लोमसी’ असे नाव देण्यात आले, त्याचे कारण मात्र वेगळे आहे. हापूस आंब्याला अमेरिकन बाजारपेठ मिळावी म्हणून कमलनाथ प्रयत्न करत होते. त्यावेळी भारतात ‘हार्ले डेव्हिडसन’ मोटारसायकल आयात करण्यास परवानगी नव्हती. हिलरी क्लिंटन यांनी हापूससाठी अमेरिकन बाजारपेठ खुली करायची तर ‘हार्ले डेव्हिडसन’ मोटारसायकलला भारतीय बाजारपेठ खुली करावी लागेल, अशी अट घातली. या प्रसंगाचे एका साक्षीदाराने वर्णन करताना ‘मँगो डिप्लोमसी’ शब्द वापरला आणि त्यानंतर हा शब्द सर्वत्र रूढ झाला.

(पूर्वार्ध)